De kunstenares Isa Genzken: een leven gewijd aan de kunst, met weinig compromissen

Isa Hanne-Rose Genzken is een Duitse kunstenares met een enorme internationale reputatie. Ze woont en werkt al decennia in Berlijn (en heel vaak in New York). Geboren in 1948, wordt ze in 2018 (op 27 november) 70 jaar en viert daarmee bijna een halve eeuw artistieke creatie.

Internationaal geprezen Duitse kunstenaar

In de Duitse kunstwereld wordt Isa Genzken al jaren beschouwd als de "internationaal meest gevierde Duitse kunstenaar". Sommige kunstkenners ontdekten echter pas enkele decennia later een oeuvre dat meer aandacht verdient van kenners van hedendaagse kunst uit de jaren 60 en 70.

Wie dit als ongeloofwaardig afdoet, moet zich bijvoorbeeld realiseren dat de compleet nieuwe informatie- en communicatiewereld van het internet al bijna 20 jaar bestaat, maar dat dit feit pas recentelijk doorgedrongen is tot onze traditionele media…

Bovendien zijn er verschillende redenen waarom Isa Genzken tot de kunstenaars behoort die door het grote publiek enorm worden onderschat. Het is absoluut de moeite waard voor elke kunstliefhebber om zich met Isa Genzken en haar werk te verdiepen; er valt veel te ontdekken in haar kunst.

Isa Genzkens intrede in de kunstwereld

Isa Genzkens intrede in de kunstwereld was al op jonge leeftijd doorslaggevend en, tegen het einde toe, opvallend consistent: Isa Genzken werd in 1948, kort na de Tweede Wereldoorlog, geboren in een familie met een sterk gevoel voor kunst en cultuur.

De vader was arts, de moeder werkte in de farmaceutische industrie maar had een toneelopleiding gevolgd; het gezin woonde in Sleeswijk-Holstein in het rustige stadje Bad Oldesloe, vlakbij Lübeck en het beroemde Oostzeestrand van Timmendorf.

Het voormalige kuuroord op deze toplocatie, waar zelfs het stadhuis (met de Ganzenmeisje-fontein, bit.ly/2BK6af3 ) en het belastingkantoor ( bit.ly/2A0hwv3 ) er charmant en uitnodigend uitzien, bood ideale omstandigheden voor een heerlijke (vroege) jeugd. Haar familieachtergrond heeft daar mogelijk ook aan bijgedragen; er zouden zelfs echte grootouders zijn geweest die geïnteresseerd waren in hun kleinkinderen, met wie Isa Genzken naar verluidt een hechte band had.

In 1960 verhuisde de familie Genzken naar Berlijn, waardoor de 12-jarige Isa Genzken midden in de gebeurtenissen van die tijd terechtkwam. Vanaf de bouw van de Berlijnse Muur in augustus 1961 bevond ze zich op een zeer centrale locatie voor deze gebeurtenissen. Maar Isa Genzken bleef niet beperkt tot een Duits perspectief; ze reisde in haar vroege tienerjaren voor het eerst naar New York om haar tantes in Midtown Manhattan te bezoeken (van eind jaren 60 tot nu toe is Genzken bijna elk jaar in New York geweest, soms voor verblijven van meerdere maanden).

Genzken begon in 1966 met tekenen; in die tijd ontmoette ze ook de kunsthistoricus, publicist en tentoonstellingscurator Benjamin HD Buchloh, die een paar jaar ouder was en destijds in Berlijn woonde. Buchloh zou later kunstgeschiedenis doceren aan de Harvard University in Cambridge, Massachusetts, en begeleidde Genzkens werk gedurende haar hele leven op deskundige en kritische wijze.

Na zijn middelbareschoolopleiding studeerde Genzken aanvankelijk schilderkunst aan de Hogeschool voor Schone Kunsten in Hamburg van 1968 tot 1971, vervolgens kunstgeschiedenis en filosofie aan de Universiteit van Keulen vanaf 1972, fotografie en grafisch ontwerp in Berlijn in 1973, en kunst aan de Kunstacademie van Düsseldorf tot 1977.

Omringd door docenten en medestudenten die de Duitse kunstwereld hadden gevormd of nog zouden vormen (Marcel Broodthaers, Benjamin Buchloh, Gerhard Richter , Gregor Stemmrich, Joseph Beuys , Katharina Fritsch, Blinky Palermo , Thomas Struth, om er maar een paar te noemen), behaalde ze een uitstekend diploma waarmee ze een masterclass kon volgen; in dit geval de masterclass van Gerhard Richter.

Vanuit haar beginjaren in de kosmopolitische provincie bracht Isa Genzken's interesse in kunst en haar kunstopleiding haar steeds dichter bij het hart van de Duitse kunstwereld.

Wat destijds zeker niet bedoeld werd, Berlijn (dat, hoewel het in 1973 al behoorlijk wat aantrekkingskracht had, ook afgesneden was van de rest van de wereld en, in zekere zin, nog verder verwijderd van de eer om hoofdstad te zijn), maar veeleer Düsseldorf, dat vastberaden op weg was om modieus te worden en meer artistieke erkenning te krijgen.

Wellicht omdat Isa Genzken dieper in de kern van de kunstwereld wilde duiken, trouwde ze wijs met de man die, in de niet al te verre toekomst, vrijwel in zijn eentje het hart van de Duitse kunstscene voor de meeste Duitsers levend zou houden: haar professor Gerhard Richter (ten tijde van het huwelijk in 1982 nog niet helemaal op de Olympus van de kunst, maar wel goed op weg).

Huwelijk met Gerhard Richter en scheiding

Deze relatie liep in 1993 stuk, waardoor het huwelijk in 1994 eindigde in een scheiding (ongeveer 10 jaar lijkt een goede gemiddelde periode te zijn voor de "ontgoocheling" die optreedt wanneer een vrouw trouwt met de eerste man die echt indruk op haar maakte).

Isa Genzken had het moeilijk met de scheiding en de periode daarna, maar bleef actief in de kunstwereld en verhuisde al snel terug naar haar geboortestad Berlijn.

Zelfs toen al was er genoeg te doen voor kunstenaars: Berlijn had zich weliswaar enigszins herpakt na de val van de Berlijnse Muur, maar vanaf het begin van de jaren negentig ontwikkelde de stad zich steeds meer tot een stad van onafhankelijke kunstenaars.

Daarom is het vandaag niet nodig om scheiding en aanverwante onderwerpen verder uit te diepen, niet alleen omdat er waarschijnlijk niets nieuws aan toe te voegen valt:

Een zoekopdracht naar "Isa Genzken" + "scheiding" levert talloze artikelen op met gedetailleerde informatie over de aard en duur van deze scheiding en de gevolgen ervan. We zullen u dus de "ontroerende inkijkjes" in het leven van "de verder extreem mediaschuwe kunstenares" besparen, en u bent hier niet aan het juiste adres voor een diepgaandere verkenning van het onderwerp 'omgaan met een scheiding'.

Bekijk in plaats daarvan eens het werk van Isa Genzken kort na haar huwelijk en haar schilderij "Meester Gerhard" (circa 1983) op moma.org en bedenk hoe serieus het werk en de publieke persoonlijkheid van de (toen 35-jarige) kunstenares genomen moeten worden... en laat daarop met gepaste cynisme de korte maar fascinerende observatie volgen over parallelle universums van zoekmachines en door de media aangewakkerde scheidingsschandalen:

Isa Genzken en de online media

Een internetzoekopdracht naar "Isa Genzken" + "scheiding" levert 558 resultaten op, verdeeld over 10 pagina's in de meest populaire zoekmachine. Met gemiddeld 10 websites per pagina, komt dit neer op ongeveer 5600 artikelen over de ingrijpende ervaring van de kunstenares. Het aantal resultaten lijkt echter 558 te zijn, omdat het geleidelijk afneemt naarmate de zoekopdracht vordert. Op pagina 7 zijn er plotseling nog maar 557 resultaten, op pagina 8 556 en op pagina 9 89. Pagina 10 verdwijnt vervolgens helemaal, omdat er geen resultaten meer op staan.

Dit kan bijvoorbeeld verklaard worden door het feit dat het algoritme van de zoekmachine doorgaat met sorteren, zelfs nadat de eerste resultaten zijn weergegeven, wat vanuit snelheidsoogpunt zeker zinvol is. Als de eerste pagina echter 5600 resultaten belooft, waarvan er slechts 90 op de laatste pagina overblijven, dan geeft bijna elk zoekresultaat een verkeerde indruk van de algemene interesse in de gezochte term, omdat bijna niemand doorklikt naar de laatste pagina.

Van de 89 daadwerkelijke zoekresultaten gaan er 24 over Genzkens scheiding of de ongelukkige gevolgen daarvan. Drie artikelen behandelen de toekenning van de Goslar Kaiserring aan Genzken 23 jaar na de scheiding; zes artikelen geven een terugblik op Genzken, minstens vijftien jaar na de scheiding; tien artikelen gaan over Gerhard Richter (en alleen over hem); 34 artikelen hebben op de een of andere manier met kunst te maken of zijn compleet anders, maar de naam Isa Genzken duikt op; 13 artikelen gaan over iets heel anders, zonder dat de naam Isa Genzken voorkomt: Duits-Engelse vertalingen, Eva Hesse, Martin Drescher, Tina Turner (die gaat trouwen aan het meer van Zürich), winterpakketten van Caritas, vergiftigde babyvoeding, leerboeken over taal en literatuur, Veronica Ferres (die ook gescheiden is), evenementenkalenders voor de deelstaat Brandenburg, een tijdschrift genaamd Siegessäule (Overwinningskolom), de verdeling van de mensheid in gelovigen en ongelovigen, en Camill Leberer.

Vier dagen later is het aantal resultaten plotseling gestegen naar 900, om vervolgens op pagina 12 te dalen naar 114; er verschijnt geen enkel nieuw artikel over het gezochte onderwerp tussen de 25 mysterieus toegevoegde resultaten. Voor de zoekopdracht "Gerhard Richter" + "scheiding" belooft de zoekmachine maar liefst 74.800 publicaties op de eerste pagina – meer dan genoeg om in een leven te lezen – maar van de 178 resultaten die op pagina 18 overblijven, gaat geen enkel artikel daadwerkelijk over "Gerhard Richter" en "scheiding", alleen de bekende artikelen over het "lijden van Isa G.".

Als de zoekopdracht niet wordt verfijnd op basis van tekens (die blijkbaar irrelevant zijn geworden, hoewel ze volgens de FAQ nog steeds "geldig" zijn), maar via "Instellingen", "Zoek pagina's die al deze woorden bevatten", verbetert de situatie niet: 858 resultaten op pagina 1, 856 resultaten vanaf pagina 5, 119 resultaten op de laatste pagina 12; dezelfde bonte mix, vaak totaal irrelevant.

In al deze zoekresultaten gaat één artikel in op het feit dat Genzkens kunst moeilijk te begrijpen is – maar wat overduidelijk helemaal niet te begrijpen is, is de manier waarop de meest bekende zoekmachine de realiteit weerspiegelt (dat wil zeggen, de daadwerkelijke prestaties van deze zoekmachine, los van eventuele complottheorieën).

Nog minder begrijpelijk is waarom meer dan 90% van de mensen in het (voormalige) land van dichters en denkers altijd en uitsluitend een zoekmachine gebruikt die pas na een aanzienlijke investering van tijd en moeite grondige informatie oplevert. Nog geen 10% van de Duitsers gebruikt alternatieve zoekmachines zoals Startpage – waar een zoekopdracht naar "Isa Genzken" + "scheiding" 51 resultaten oplevert, verdeeld over 6 pagina's, die allemaal anoniem (en dus grotendeels zonder risico voor de gebruiker) te raadplegen zijn.

Tot voor kort domineerden artikelen over het privéleven van Isa Genzken de zoekresultaten, zelfs wanneer je alleen op 'Isa Genzken' zocht om meer over de kunstenaar te weten te komen. Maar de berichtgeving verandert: sinds Isa Genzken in 2017 de Goslar Kaiserring ontving, of liever gezegd, sinds het nieuws over deze prestigieuze prijs werd gepubliceerd, is het langzaam maar zeker algemeen bekend geworden, zelfs onder de meest obscure en ongeïnspireerde redacteuren, dat de kunstenaar Isa Genzken al lange tijd een enorme invloed uitoefent op de wereld van de hedendaagse kunst.

Wellicht zal dit gênante voorbeeld ertoe leiden dat journalisten de boodschap verder verspreiden dat er productieve mensen zijn die ze absoluut moeten proberen te volgen, omdat deze mensen zich concentreren op hun werk en niet op publicaties over henzelf of hun werk (en dat lezers alleen informatie krijgen als journalisten betaald worden met de inkomsten uit publicaties en niet alleen met mediamagnaten of aandeelhouders)?

De Neue Nationalgalerie in Berlijn viert de 75e verjaardag van de kunstenaar met een speciale tentoonstelling

De kunstenares Isa Genzken keerde zich al vroeg af van de orthodoxe principes van het modernisme. Ter gelegenheid van haar 75e verjaardag presenteert de Neue Nationalgalerie in Berlijn een tentoonstelling die laat zien hoe zij de sociale ruimte op een andere manier vormgeeft – speels, open, op plezier gericht en queer.

In deze feestelijke setting exposeert de Neue Nationalgalerie  75 sculpturen uit alle fasen van de carrière van de Duitse kunstenaar, van de jaren 70 tot nu, in de glazen vitrine van Mies van der Rohe "Blue-Gray-Yellow Hyperbolo 'MBB'" (1981), "Atelier" (1990), "Venice" (1993), "Nefertiti – The Original" (2012) en "Actor" (2013).

Het presenteren van kunst in deze ruimte is soms een uitdaging, omdat het licht binnen afhankelijk is van de hemel boven Berlijn.

Wat in kleinere tentoonstellingsruimtes wellicht zou werken, oogt in de immense hal als aangespoeld drijfhout op de kliffen van het naoorlogse modernisme. Desondanks straalt de tentoonstelling Isa Genzken 75/75 een kalme en ingetogen sfeer uit.

Een recensie van deze tentoonstelling is te vinden in de cultuurrubriek van Welt.de: ISA GENZKEN Wat de ontwikkelde middenklasse niet in huis toelaat .

Het volgende artikel in deze miniserie op Kunstplaza ( Isa Genzken: Een kunstenaar aan de top ) behandelt eveneens de stille maar onstuitbare opkomst van de wereldberoemde kunstenaar die, terecht, de pers mijdt.

Trefwoorden: Beste kunst ter wereld, Toonaangevende Duitse kunstenaars, Gerhard Richter, Informatiekwaliteit van internetzoekmachines, Kunstbegrip