Kunst – Definitie en betekenis – Wat is kunst? Het concept kunst en het doel ervan in de samenleving

Een essay over esthetiek, kunsttheorie, wetgeving en de revolutie van kunstmatige intelligentie.

Iedereen die wel eens doelloos door de imposante zalen van een groot museum heeft gedwaald, kent dit moment maar al te goed. Je stopt abrupt, je blik blijft hangen op een object – of het nu een groot schilderij, een ingewikkelde sculptuur of misschien gewoon een ogenschijnlijk banaal alledaags voorwerp is – en onvermijdelijk rijst de vraag: Is dit kunst? Of is het eerder kitsch?

Bij het nadenken over de diepere betekenis van kunst is het voor de kijker gemakkelijk om het eigenlijke onderwerp uit het oog te verliezen. Zelfs het bekijken van een enkel schilderij kan overweldigend zijn, vooral als men buitensporig veel tijd en energie besteedt aan het ontrafelen van het verborgen verhaal achter het werk en de biografie van de kunstenaar. Kunst bevat vaak zoveel details die voortdurend de aandacht opeisen en waarvan de complexe betekenis zich leent voor onderzoek.

Wanneer men zich voor het eerst serieus verdiept in dit omvangrijke, soms intimiderende vakgebied, draaien de gedachten meestal om fundamentele vragen:

• Wat wordt er precies bedoeld met de term "kunst"?
• Is dit kunst? Of is het kitsch?
• Welke verschillende kunstvormen bestaan ​​er?
• Wat is uiteindelijk hun diepere betekenis in onze samenleving?
• Wat is kunst en wat niet? Waar ligt de onzichtbare, vaak fel bediscussieerde grens tussen wat kunst is en wat niet als zodanig beschouwd zou moeten worden?

Wanneer mensen het woord 'kunst' horen, denken ze instinctief aan schilderijen en tekeningen, die tot de schone kunsten behoren. Dit omvat ook fotografie, beeldhouwkunst, architectuur en ambachten. Theater, dans en film maken op hun beurt deel uit van de podiumkunsten. Muziek en literatuur zijn eveneens kunstvormen

Naast deze zogenaamde schone kunsten en hun cultuurhistorische overwegingen, zijn er ook juridische en filosofische aspecten waarmee rekening moet worden gehouden, waarover we in de loop van dit artikel meer zullen leren.

Deze vragen en pogingen tot classificatie staan ​​ook centraal in onze belangstelling als redactie van Kunstplaza. In dit artikel gaan we er dieper op in. Onze intellectuele reis voert ons diep in de kunsttheorie en naar verschillende perspectieven op het begrip kunst.

Voor een vermakelijke maar wetenschappelijk onderbouwde classificatie van het concept kunst in audiovisuele vorm, raden we de bijdrage van Ralph Casper in Quarks Dimension aan:

In dit artikel haalt Caspers een vaak aangehaald voorbeeld uit 1917 aan: Destijds veroorzaakte de kunstenaar Marcel Duchamp een sensatie. Hij diende een gewoon, industrieel vervaardigd urinoir in als object voor een tentoonstelling in New York. 

Hoewel zijn provocerende 'kunstwerk' aanvankelijk door verontwaardigde critici werd afgewezen, heeft het nu een onbetwiste plek in het kunstmuseum veroverd. Casper laat in zijn video op indrukwekkende wijze zien hoe kunst is ontstaan ​​uit dit alledaagse object.

Maar om deze intellectuele sprong echt te begrijpen, moeten we helemaal bij het begin beginnen…

Definitie en etymologie – de basis van het kunstbegrip

De definitie van kunst. Wanneer een kritische geest zich verdiept in de kunsttheorie en de verschillende perspectieven op het begrip kunst onderzoekt, is het logisch om te beginnen met een algemene definitie van het woord zelf.

Vanuit etymologisch oogpunt biedt het Oxford-woordenboek ons ​​een eerste, degelijk referentiepunt.

Een bredere blik op de encyclopedie Wikipedia opent nieuwe horizonten:

"Het woord kunst verwijst in de ruimste zin naar elke ontwikkelde activiteit die gebaseerd is op kennis, oefening, waarneming, verbeelding en intuïtie (bijvoorbeeld de kunst van het genezen, de kunst van het spreken in het openbaar).".

In engere zin verwijst dit naar de resultaten van doelbewuste menselijke activiteit die niet duidelijk functioneel gedefinieerd zijn. Kunst is een menselijk cultureel product, het resultaat van een creatief proces.

Het kunstwerk ontstaat meestal aan het einde van dit proces, maar sinds de moderne tijd kan het ook het proces zelf zijn. Degenen die kunst in de engere zin beoefenen, worden kunstenaars genoemd

Het DWDS – het digitale woordenboek van de Duitse taal – biedt ons ook een informatief overzicht van betekenissen :

1. Een weerspiegeling van de veelvoudige relaties tussen mens en omgeving door de creatieve vormgeving van dingen en processen in de werkelijkheid met behulp van zintuiglijk waarneembare middelen en de daaruit voortvloeiende werken, met name in de schilderkunst, beeldhouwkunst, poëzie en muziek
2. de vaardigheid, verworven bekwaamheid, bekwaamheid op een bepaald gebied
3. [historisch ontwikkelde term]
4. Iets dat kunstmatig is gecreëerd en niet op natuurlijke wijze is gegroeid

Een bredere beschouwing van het begrip kunst in zijn historische context

Eeuwenlang werd de benadering van kunsthistorici gekenmerkt door een strikte, bijna dogmatische hiërarchie . Lange tijd werd de kunst van de oudheid beschouwd als de absolute en gezaghebbende kunst waaraan alle latere stromingen en tijdperken zich onvermijdelijk moesten oriënteren. Er werd altijd gestreefd naar formele perfectie, een perfectie die in haar puurste vorm uiteindelijk onbereikbaar blijft, waarbij schilderijen en sculpturen werden gebruikt om het hoogste niveau van idealisering uit te drukken.

De "schone kunsten" en hun uitdrukkingsvormen.

Sinds de Verlichting ( ongeveer van 1650 tot 1800) is er een kunstbegrip ontstaan ​​dat zich primair richtte op de diverse uitdrukkingsvormen van de zogenaamde 'schone kunsten' .

Dit omvat met name:

• De schone kunsten omvatten de klassieke genres schilderkunst en grafische kunst, beeldhouwkunst, architectuur en tal van kleinere vormen, evenals, sinds de 19e eeuw, de toegepaste kunsten of ambachten, het grensgebied met de toegepaste kunsten.
• Muziek met als belangrijkste disciplines compositie en interpretatie in vocale en instrumentale muziek.
• Literatuur met als belangrijkste genres epos, drama, lyrische poëzie en essayschrijven.
• Podiumkunsten met als belangrijkste disciplines theater, dans en film.
• Opera als een vereniging van alle kunsten: muziek, podiumkunsten (acteren), beeldende kunsten (decorontwerp), literatuur (poëzie).

Tijdens de sociaal-culturele omwentelingen van de Verlichting werden schilderijen en boeken geleidelijk aan toegankelijker voor een veel breder deel van de bevolking. Muziek-, dans- en theatervoorstellingen begonnen het publiek te boeien in speciaal daarvoor ontworpen zalen, die vaak waren uitgerust met technisch geavanceerde podia.

Literatuur heeft zich steeds meer ontpopt tot een onafhankelijk vakgebied binnen en naast de kunst, en werd sterk beïnvloed door literaire figuren als William Shakespeare, Johann Wolfgang von Goethe en Friedrich Schiller. Al deze klassieke categoriseringen pretenderen echter niet volledig te zijn, aangezien er in het moderne tijdperk talloze nieuwe kunstvormen zijn ontstaan, waaronder fotografie, radio en internet.

Naar abstractie in de moderniteit

In de 19e eeuw begon er in de beeldende kunst een geleidelijke afwijking van geïdealiseerde voorstellingen. Dit leidde tot een dynamische ontwikkeling die steeds verder escaleerde richting abstractie, waarbij kleur en lijn steeds meer los kwamen te staan ​​van het concrete object.

In deze periode ontwikkelde het kunstwerk zich steeds meer tot iets onafhankelijks en autonooms, tot kunst omwille van de kunst, waarbij artistieke vrijheid als een centraal principe werd beschouwd. Stromingen zoals het impressionisme, expressionisme en surrealisme hadden een vormende invloed op de schilderkunst van 1880 tot 1920.

Hoewel abstracte kunst voor veel kijkers misschien niet direct begrijpelijk is, heeft ze niettemin een stevige plaats en enorme betekenis verworven in de hedendaagse kunstwereld. Deze ontwikkeling heeft geleid tot een diepgaande verschuiving in het denken binnen de kunstgeschiedenis: kunst kan niet langer hiërarchisch worden geordend. Geen enkel tijdperk is inherent superieur aan een ander, en geen enkel kunstwerk of stijl mag worden gedevalueerd, aangezien ze allemaal voortkomen uit zeer specifieke artistieke intenties.

In de jaren twintig van de vorige eeuw deden theaterregisseur Erwin Piscator en toneelschrijver Bertolt Brecht een spannende poging om de kunst een nieuwe functie te geven door het hoogtechnologische 'epische theater' .

Concepten in het postmodernisme

In het postmoderne tijdperk wordt kunst over het algemeen begrepen als elke menselijke activiteit of creatie met een communicatief of esthetisch doel. Het drukt een idee, een gevoel of, meer algemeen, een specifieke wereldvisie uit. Kunst is een fundamenteel onderdeel van onze cultuur en weerspiegelt in haar veelzijdige vormen doorgaans de economische en sociale omstandigheden.

Het concept kunst zelf is tegenwoordig vloeibaar, van wereldwijde betekenis en staat voortdurend open voor nieuwe interpretaties – het is zo in ontwikkeling dat het simpelweg niet te stoppen is. Onze hedendaagse waardering voor kunst weerspiegelt de huidige tijd, maar draagt ​​ook actief bij aan sociale en culturele ontwikkelingen. Door emoties en complexe ideeën te vertalen in visuele representaties en deze zichtbaar te maken voor anderen, is kunst niet slechts een passieve spiegel, maar actief betrokken bij het vormgeven van onze realiteit.

Dit creëert een levendige dialoog tussen het kunstwerk en het publiek, wat leidt tot een dieper begrip van historische en sociale contexten. Een opmerkelijk voorbeeld van deze dynamiek is de popart van de jaren 60, die, gebruikmakend van de beeldtaal van de massamedia en hedendaagse reclame, op treffende wijze de opkomende consumptiecultuur en het snelle tempo van de moderne samenleving weerspiegelde. Door de geschiedenis heen hebben kunstenaars hun creatieve benaderingen en expressiemiddelen voortdurend verder ontwikkeld om commentaar te leveren op hun tijd.

Filosofische context: Van Plato tot postmodernisme

Op dit punt komt de kunstfilosofie onvermijdelijk aan bod. Wat dachten de grootste denkers uit de geschiedenis over creatief werk?

1. Volgens Plato was kunst niets meer dan de handmatige realisatie van een kopie van een object, die op haar beurt een kopie was van het idee achter het object zelf, dat alleen voor filosofen zichtbaar was.
2. Anders dan Plato, die het beschouwde als een kopie van een bestaande kopie, Aristoteles er iets nieuws in ontstaan: "Door kunst worden al die dingen geschapen waarvan de vorm voorheen in de geest bestond."
3. Benedetto Croce beschouwde het kunstwerk als een vorm van lyrische intuïtie die zich in de geest ontvouwt en duidelijk te onderscheiden is van de materiële uitvoering en realisatie ervan.
4. Kant was er daarentegen stellig van overtuigd dat kunst wordt gedefinieerd door een veelheid aan duidelijk herkenbare en formele kenmerken. Deze kenmerken kunnen worden herkend door middel van specifieke intellectuele vermogens zoals smaak en esthetiek, en wekken zo plezier op.

Deze zeer uiteenlopende beoordelingen en definities, van Plato tot Kant, tonen op indrukwekkende wijze aan dat het begrip kunst altijd sterke emoties heeft opgeroepen, onvermijdelijk grote belangstelling wekt en onlosmakelijk verbonden is met ons mensen, omdat het onze perceptie van de werkelijkheid enorm beïnvloedt.

Het juridische perspectief: Mag de staat kunst definiëren?

Laten we de filosofische ivoren toren verlaten en de koude realiteit van de wetgeving onder ogen zien. Naast de loutere uitleg van de woorden is het essentieel te weten dat kunstenaars en hun creatieve werken in Duitsland en veel andere westerse landen zogenaamde artistieke vrijheid genieten . In Duitsland is dit een fundamenteel recht dat expliciet door de grondwet wordt beschermd (artikel 5, lid 3, zin 1 van de Grondwet) .

Interessant genoeg bestaan ​​er in de rechtsgeleerdheid verschillende definities van kunst naast elkaar. De juridische beoordeling van een werk hangt in belangrijke mate af van welke specifieke definitie wordt gehanteerd en hoe deze uiteindelijk wordt geïnterpreteerd. In principe staat het ons natuurlijk vrij om persoonlijk alles als kunst aan te merken wat wij als kunst beschouwen, puur gebaseerd op onze individuele mening, zelfs als dit geen objectieve, universele geldigheid heeft. De staat heeft echter uitdrukkelijk niet de bevoegdheid om kunst definitief te definiëren.

In een levendige democratie mag er geen staatsautoriteit zijn die van bovenaf bepaalt wat als kunst geldt, welke kunstvormen maatschappelijk aanvaardbaar zijn of aan welke kwaliteitsnormen ze moeten voldoen.

Niettemin kan de rechterlijke macht, om juridische redenen, niet om een ​​bepaalde werkdefinitie heen om de uitoefening van artistieke vrijheid in de rechtspraak daadwerkelijk mogelijk te maken.

Uit deze juridische noodzaak zijn diverse basisconcepten voortgekomen:

a) Formeel concept van kunst

Volgens de formele definitie van kunst kan alles als kunst worden beschouwd als het aan een specifieke kunstvorm kan worden toegewezen. Voorbeelden hiervan zijn schilderkunst, beeldhouwkunst en theater. Ook hybride vormen worden geacht onder deze categorie te vallen.

b) Materieel concept van kunst

Het Bundesgerichtshof (BVerfG) heeft het begrip kunst gedefinieerd in termen van de inhoud ervan. Volgens deze definitie wordt kunst beschouwd als het creatieve proces waarin de indrukken, ervaringen en waarnemingen van de kunstenaar direct worden gevisualiseerd door middel van een specifieke formele taal.

Of anders gezegd:

Kunst is de vrije en creatieve expressie waarin de kunstenaar zijn indrukken, ervaringen en waarnemingen rechtstreeks uitdrukt door middel van een specifieke formele taal

c) Open concept van kunst

Volgens de gangbare opvatting moet een flexibel kunstbegrip worden gehanteerd. Dit open begrip definieert het kenmerkende van een artistieke expressie als het vermogen om, op basis van de diverse boodschap, door middel van voortdurende interpretatie steeds diepere betekenissen te onthullen.

Dit resulteert in een vrijwel onuitputtelijke en meerfasige overdracht van informatie.

d) Leer van de erkenning door derden

Kunst omvat derhalve datgene wat een deskundige buitenstaander als zodanig zou omschrijven.

Nieuwe horizonten dankzij kunstmatige intelligentie (AI): Wanneer machines schilderen en algoritmes dromen

Dit juridische en filosofische kader wordt momenteel op de proef gesteld. Recente, bijna exponentiële ontwikkelingen in digitale technologieën en kunstmatige intelligentie (AI) geven het hedendaagse kunstlandschap aanzienlijk vorm en stellen ons hele concept van hedendaagse kunst fundamenteel op de proef.

Het snelgroeiende veld van de digitale kunst, met zijn 3D-werelden van augmented en virtual reality, meeslepende video- en geluidsinstallaties en elektronische literatuur – van computerpoëzie en mobiele telefoonromans tot uitgebreide e-books – brengt voortdurend nieuwe, soms radicale ideeën in het postmodernisme. Deze nieuwe vormen weerspiegelen de voortdurende verkenning van de grenzen van de artistieke productie en een duidelijk statement over technologische vooruitgang. Ze vormen een constante uitdaging om ons traditionele begrip van kunst en creativiteit voortdurend te herzien en uit te breiden, en bieden een boeiend perspectief op toekomstige artistieke expressie.

De vraag of daadwerkelijk kunst kan creëren,

De kwestie van de mate van originaliteit in creatief ontwerp, evenals het auteursrecht, nog worden verduidelijkt met betrekking tot de productie van kunst door machines en algoritmen.

Volgens het Duden-woordenboek is een daad van creatief ontwerpen. Dit sluit het gebruik van algoritmes niet uit, vooral omdat Aristoteles meer dan 2000 jaar geleden al een uitgebreide definitie van de term gaf:

Kunst voltooit wat de natuur niet kan bereiken, of imiteert haar

Door imitatie duidelijk te benadrukken als een belangrijkere artistieke activiteit, weerlegt de Griekse alleskunner een van de belangrijkste argumenten tegen AI-kunst, : de reflexmatige beschuldiging dat machines niet echt creatief zijn, maar slechts koppig stijlen imiteren die ze al hebben geleerd.

Gangbare definities sluiten daarom niet per definitie de mogelijkheid uit dat machines ook creatieve werken kunnen produceren. Bovendien is er de opvallende realiteit dat kunstconsumenten tegenwoordig vaak niet meer in staat zijn het subtiele verschil te onderscheiden tussen 'door mensen gemaakte, 'door machines gemaakte' en hybride vormen – ervan uitgaande dat we dit onderscheid überhaupt nog nodig achten.

Hoe interpreteert generatieve AI kunst? Een experiment in visualisatie

Een spannend experiment illustreert het ongelooflijke potentieel van machinaal gegenereerde esthetiek: het gebruik van de generatieve AI-tool "Neuroflash". Door simpelweg de tekstprompt "een visualisatie van de definitie van kunst zelf vanuit een esthetisch, formeel en filosofisch oogpunt, abstract, surrealistisch, fantasie, open geest" in de tekst-naar-beeldgenerator in te voeren, werden drie afbeeldingen gecreëerd die, als visualisaties van zo'n abstract concept, een werkelijk fenomenaal detailniveau bieden. Deze diepte openbaart zich pas volledig aan de kijker na langdurige, intensieve observatie.

Baanbrekende studies over de onderlinge relatie tussen AI en beeldende kunst

Dat dit nieuwe fenomeen niet alleen in hippe studio's en kunstrubrieken wordt besproken, maar al lange tijd onderwerp is van gedegen onderzoek, blijkt uit de studie "AI and Visual Arts", gepubliceerd in juni 2024 en uitgevoerd door Goldmedia GmbH in opdracht van de Kunstfonds Foundation en het Copyright Initiative. Deze studie biedt de meest recente journalistieke feitencheck over de door kunstenaars ervaren disruptie.

Dr. Karin Lingl, een gerenommeerd expert op dit gebied en directeur van de Kunstfonds Foundation, plaatst deze empirische bevindingen treffend in de juiste context. Ze wijst erop dat een groot aantal beeldend kunstenaars momenteel intensief experimenteert met AI als een compleet nieuw medium. Niettemin heerst er een voelbare onrust binnen de creatieve sector: lange tijd ontbrak er simpelweg een betrouwbare database om te beoordelen wie welke werken bekijkt en in hoeverre AI de markt, de werkpraktijken en de toekomstige inkomsten van kunstenaars zal veranderen.

De studie pleit voor een maatschappelijk kader en onderstreept de noodzaak om technologische ontwikkelingen op een juridisch en cultureel verantwoorde manier aan te pakken

Een aanvullend, meer diepgaand perspectief vanuit de toegepaste wetenschap wordt geboden door prof. dr. Oliver Bendel, hoogleraar Bedrijfsinformatica, Informatie-ethiek en Machine-ethiek aan de Hogeschool Noordwest-Zwitserland (FHNW). In zijn interdisciplinaire onderzoek naar het begrip kunst wijst hij erop dat kunst altijd kunstmatig door mensen wordt gecreëerd binnen een culturele context, en een sociale functie vervult in een esthetische dimensie.

Zelfs wanneer de machine de output genereert, blijft het artefact, de structuur of het proces diep verankerd in het door de mens gedefinieerde culturele en ethische kader.

Het algoritme mag dan wel de penseelstreken sturen, maar de conceptuele vonk komt nog steeds voort uit het menselijk intellect

De studie "Compass: Artificial Intelligence and Competence 2023" van het JFF – Institute for Media Education in Research and Practice documenteert ook de mate waarin deze transformatie ons als samenleving uitdaagt. Het toont op indrukwekkende wijze aan dat de meeste gebruikers het nog steeds buitengewoon moeilijk vinden om echte creativiteit in AI-systemen te herkennen. Opvattingen over kunstmatige intelligentie schommelen tussen vage utopie en dystopie. Daarom zijn nieuwe benaderingen nodig, niet alleen in de juridische sfeer, maar vooral in het mediaonderwijs, om het concept kunst begrijpelijk te maken voor de samenleving in het tijdperk van algoritmen.

Lijst met bronnen:

Literatuur:

• Het Grote Oxford Woordenboek, derde editie, Cornelsen Publishing, ISBN-10: 0194406067
• Michael Hauskeller: Wat is kunst?: Posities van esthetiek van Plato tot Danto, ISBN-10: 3406657095
• Reinold Schmücker: Wat is kunst? Een stichting, Klostermann Red Series, deel 70, ISBN-10: 3465041976
• Stefan Jordan / Jürgen Müller: Basisbegrippen van de kunstgeschiedenis (Reclam's Universal Library), ISBN-10: 3150195594
• Susanna Partsch: Inleiding tot de studie van kunstgeschiedenis, ISBN-10: 3150143020
• Hildegard Kretschmer: Lexicon van symbolen en attributen in de kunst: 800 lemma's, ISBN-10: 9783150195666
   

Website:

• Kraatz Academy – Recht gemakkelijk te begrijpen: Wat is kunst en wat niet?, https://akademie-kraatz.de/de/was-ist-kunst-und-was-nicht.htm
• DWDS – het digitale woordenboek van de Duitse taal, https://www.dwds.de/
• Wetgeving inzake internet: Artikel 5 van de Grondwet – Individuele bepaling, https://www.gesetze-im-internet.de/gg/art_5.html
• Wikipedia: Kunst
• Dr. Karin Lingl / Kunstfonds Foundation, kunstfonds.de
• Bendel, Oliver. AI-kunst. Bijdrage aan het Gabler Business Dictionary. Springer Gabler, Wiesbaden 2026, wirtschaftslexikon.gabler.de/definition/ki-kunst-177543
• Cousseran, Laura/Lauber, Achim/Herrmann, Simon/Brüggen, Niels (2023). Compass: Kunstmatige intelligentie en competentie 2023.Houdingen, acties en competentieontwikkeling in de context van AI. Uitgegeven door het JFF – Instituut voor Mediaonderwijs in onderzoek en praktijk. München: kopaed.