Art-o-Gram: Wat is conceptuele kunst precies?

Kunstplaza besteedt regelmatig aandacht aan diverse kunstenaars die naam hebben gemaakt in onze kunstwereld. Veel van deze kunstenaars worden omschreven als 'conceptuele kunstenaars ', wat bij nieuwkomers in de kunstwereld vaak de vraag oproept wat conceptuele kunst inhoudt.

Voor beginners is hier een Art-o-Gram over conceptuele kunst, een beknopte introductie die basiskennis biedt en bedoeld is om verder onderzoek naar deze boeiende kunstvorm aan te moedigen:

Pogingen om conceptuele kunst te benaderen eindigen vaak in lichte wanhoop… 😉

Veel mensen hebben moeite met conceptuele kunst; ze vinden het zelfs lastig om conceptuele kunst überhaupt als kunst te herkennen. Het is voor hen nog moeilijker om een ​​individuele conceptuele kunstenaar en (betekenisvolle) conclusies te trekken over "wat de kunstenaar ons probeert te vertellen" .

Misschien zouden de wetenschappers eerst aan het woord moeten komen – zoals altijd kan een poging tot classificatie helpen wanneer het begrijpen van een vakgebied niet helemaal eenvoudig is.

Kunsthistorici hebben dan ook veel tijd besteed aan het proberen om conceptuele kunst in een bepaald kader te persen, wat uiteraard ook is gelukt; conceptuele kunst wordt beschouwd als een eigen kunststijl (hierover lees je meer in het Art-o-Gram-artikel "Hoe kunstgeschiedenis orde in de kunst brengt").

Wat is conceptuele kunst nu precies?

In het zojuist genoemde artikel leest u dat het classificeren van kunst een van de moeilijkste taken is die een echte wetenschapper – neutraal, gericht op het overbrengen van kennis en niet op enige vorm van verdienste – kan uitvoeren.

Definitie in vier korte zinnen:

Conceptuele kunst is een artistieke stijl in de jaren 60 sterk beïnvloed werd door de Amerikaanse kunstenaar Sol LeWitt en de Frans-Amerikaanse schilder en objectkunstenaar Marcel Duchamp Conceptuele kunst of Conceptualisme ). Conceptuele kunst is geen samenhangende kunststroming of stijl, maar eerder een verzameling strategieën. Conceptuele kunstenaars beschouwen kunst als een idee, niet als de creatie van een afgewerkt, concreet kunstobject.

De oorsprong van conceptuele kunst ligt in de minimalistische kunst ( minimalisme als kunstvorm), en daarmee worden de theorieën en tendensen van de abstracte schilderkunst verder ontwikkeld.

Een complexere classificatie van conceptuele kunst

Classificatie is met name problematisch bij conceptuele kunst; in feite "falen" alle gangbare classificatiecriteria bij conceptuele kunst – het houdt zich niet aan een genre (vaak wordt een grote verscheidenheid aan media gebruikt), noch aan een specifiek genre (veel foto's of landschappen worden installaties, die op hun beurt grote portretten zijn), noch aan een specifieke kunstvorm (een sculptuur van een conceptuele kunstenaar kan zeker gemaakt worden van tekst op papier).

Conceptuele kunst kan dus alleen op basis van stijl worden geclassificeerd , en waarschijnlijk is dat de reden waarom conceptuele kunst vrijwel zonder discussie wordt beschouwd als een van de duidelijk onderscheidbare kunststijlen die de kunstwereld heeft ontwikkeld.

Afhankelijk van of de focus beperkt is tot Europa of de hele kunstwereld omvat, of alle voorbije tijdperken worden beschouwd of alleen die dichter bij het heden, en of de focus beperkt is tot de zogenaamde hoge kunst of ook alledaagse kunst en ambachten omvat, worden er tientallen, of zelfs twee keer zoveel, kunststijlen onderscheiden, met grovere en fijnere vertakkingen en omstreden onderverdelingen; conceptuele kunst behoudt echter haar eigen plaats te midden van alle stilistische modellen.

Binnen de stilistiek, een erkend fundament van kunstwaardering, is het de bedoeling om de gemeenschappelijke kenmerken van verschillende kunstwerken te vinden, om deze vervolgens onder een stilistische aanduiding te verenigen.

wordt conceptuele kunst in beschouwd in de jaren zestig is ontstaan Sol LeWitt

Hij was de eerste die het kenmerk definieerde dat cruciaal wordt geacht voor deze classificatie, wat leidde tot het inzicht dat conceptuele kunst tegenwoordig kunst is waarin het concept van het kunstwerk centraal staat. Aan het idee wordt aanzienlijk meer belang gehecht dan aan de daadwerkelijke creatie van het kunstwerk.

Bij conceptuele kunst hoeft de kunstenaar het kunstwerk niet eens zelf te realiseren. Dit betekent dat, naast het voltooide kunstwerk, ook instructies, schetsen, aantekeningen en kunstenaarsboeken als kunstwerken worden beschouwd.

Conceptuele kunst dematerialiseert het kunstwerk dus, en leidt al snel tot de logische conclusie dat de kijker bij het kunstwerk betrokken moet worden.

Zijn associaties en de context waarin een werk wordt bekeken, zullen een steeds belangrijkere rol spelen in de ontwikkeling van conceptuele kunst, met als hoogtepunt van Dan Graham :

Volgens hem bestaan ​​zijn kunstpaviljoens pas echt wanneer ze door het publiek worden betreden, en de uiteenlopende reacties van dat publiek, uitgelokt door Graham, brengen de kunstwerken tot leven.

De betekenis van dit kenmerk verklaart ook waarom zulke uiteenlopende kunstvormen als objectkunst, efemere objecten, locatiegebonden installaties of happenings tot de conceptuele kunst gerekend kunnen worden.

Het is voldoende dat het idee voortkomt uit de gedachte dat het concept, de gedachte zelf, van primair belang is voor het kunstwerk. De uitvoering van het idee hoeft niet per se door de kunstenaar te worden gedaan.

In plaats van het voltooide werk staan ​​nu schetsen, instructieteksten, aantekeningen, enzovoort centraal. Ook kunstenaarsboeken die hun eigen esthetische kwaliteiten ontwikkelen, zijn opgenomen.

Voor de toeschouwer van deze kunst is er een totaal ander cruciaal kenmerk: om een ​​conceptueel kunstwerk te begrijpen, moet hij zich altijd verdiepen in de kunstenaar en diens ideeën; anders zal hij nooit een concept kunnen herkennen.

Conceptualisme vormt een belangrijk aspect van de hedendaagse kunst, maar moet niet worden verward met alle artistieke praktijken die klassieke media zoals schilderkunst en beeldhouwkunst verwerpen of die de intentie van de kunstenaar centraal stellen in het creatieve proces.

Videobijdrage van de Schirn Kunsthalle als aanvullende toelichting

Een andere benadering om kunst te definiëren is te vinden in de volgende video "WAT IS CONCEPTUELE KUNST? | De kortste weg naar meer kennis over kunst" aangeboden door de gerenommeerde Schirn Kunsthalle in Frankfurt

De belangrijkste ideeën in één oogopslag

• "Het idee wordt een machine die kunst maakt" – dit was het zelfbeeld van kunstenaar Sol LeWitt, dat hij in 1969 verwoordde in zijn tekst "Paragraphs on Conceptual Art". Deze zin vertegenwoordigt het basisconcept van de stroming en benadrukt de dominantie van het idee.
• Het werk hoeft geen (afgewerkt) object te zijn. Een verzameling instructies van de kunstenaar kan volstaan.
• Conceptuele kunst laat schoonheid, esthetiek, zeldzaamheid en vakmanschap achterwege als maatstaven voor de beoordeling van een kunstwerk.
• Conceptuele kunst moet intellectueel interessant en uitdagend zijn voor de kijker. De kunstenaars willen conceptuele kunst provocerend maken.
• Conceptuele kunstwerken stellen ook de rol van musea en de machtige rol van de kunstmarkt als 'dictator' over kunst en kunstproductie ter discussie.

Hoe is de kunststijl "Conceptuele kunst" ontstaan?

Het begon allemaal met het abstract expressionisme , een kunststroming binnen de moderne schilderkunst die na de Tweede Wereldoorlog in Noord-Amerika ontstond en die meer nadruk legde op spontaniteit en emoties dan op regels, rede en perfectie.

ontwikkelde zich begin jaren zestig in Noord-Amerika ook het minimalisme , dat streefde naar schematische helderheid, logica en objectiviteit en het onderdrukken van persoonlijke expressie.

Het abstract expressionisme met name sterk beïnvloed door de dadaïsten en surrealisten Marcel Duchamp (die tijdens beide wereldoorlogen in New York woonde) en zijn vriend René Magritte (die in 1936 zijn eerste tentoonstelling in New York had), en bepaalde aspecten van deze kunststijlen maakten deze twee buitengewone kunstenaars ongetwijfeld tot pioniers van de conceptuele kunst.

Het surrealisme zag het als zijn voornaamste taak om conventionele gewoonten in de kunstperceptie op te schudden, en dada verzette zich tegen alle conventionele kunst en kunstvormen en tegen alle burgerlijke idealen.

Magrittes ideaal van een werkelijkheidsrealisatie die inherent is aan het kunstwerk, werd zo een programmatische pijler van de conceptuele kunst, net als Duchamps idee dat 'retinale' kunst (kunst die alleen met het oog waarneembaar is) sensationeel was en niet serieus genomen moest worden, en dat ware kunst ontstaat waar het kunstwerk een effect heeft op het denken.

De oorsprong van de term conceptuele kunst is terug te voeren op een tekst van Henry Flint uit 1961, Essay: Concept Art , waarin de kunstenaar en filosoof van de Fluxus-groep zijn performances en artistieke werk beschreef als conceptueel werk.

Marcel Broodthaers tot een belangrijk theoreticus van de conceptuele kunst, en was in feite zelf een conceptueel kunstenaar. Zo was hij bijvoorbeeld de eerste die kunsttheorie, de kunstmarkt en de werking van musea tot onderwerp van zijn werk maakte, en overschreed hij al eind jaren zestig de grenzen van de schilderkunst door installaties, kunstenaarsboeken, sculpturen, films en foto's als kunstwerken te presenteren.

Het was echter de Amerikaanse minimalist Sol LeWitt die juist in deze periode de term 'conceptuele kunst' , toen hij in 1967 'Paragraphs on Conceptual Art' schreef. Daarin definieerde hij zijn kunst als 'conceptueel' en primair relevant voor de kijker in intellectuele zin, in tegenstelling tot 'perceptuele kunst', . Voor het eerst staat in dit werk het idee achter het kunstwerk, het concept, centraal.

De eerste tentoonstelling van conceptuele kunst wordt echter beschouwd als een tentoonstelling van de Amerikaanse kunstenaar Mel Bochner uit 1966, die plaatsvond in de galerie van de School of Visual Arts in New York .

Het was Bochners eerste tentoonstelling; voor "Working Drawings and Other Visible Things on Paper Not Necessarily Meant to Be Viewed as Art" had hij ontwerptekeningen, notities, schetsen en ander materiaal van bevriende minimalistische kunstenaars gefotografeerd, bijvoorbeeld een factuur van Donald Judd van $3.051,16. Hij verzamelde de afdrukken in vier zwarte mappen en presenteerde ze op vier sokkels.

'conceptuele kunst' bereikte een hoogtepunt in vier belangrijke tentoonstellingen in 1969 en in Lucy Lippards essay ' Six Years: the dematerialization of the art object from 1966 to 1972' , waarin de Amerikaanse kunsthistorica de conceptuele kunststroming van die tijd nauwkeurig beschrijft.

Sindsdien hebben veel bekende conceptuele kunstenaars van over de hele wereld hun werk gepresenteerd. Om te leren hoe dit past binnen de zojuist gepresenteerde definitie en welk groot belang conceptuele kunst heeft in de hedendaagse kunstwereld, lees het Art-o-Gram-artikel "Conceptuele kunstenaars en de betekenis van conceptuele kunst" .

Conceptuele kunst vandaag

De conceptuele kunststroming wordt formeel geassocieerd met de conceptuele kunstenaars van de jaren 60 en 70. Ze is echter nog steeds terug te vinden in het artistieke werk van veel hedendaagse kunstenaars.

Zelfs in de 21e eeuw maken kunstenaars die zichzelf misschien niet als conceptueel beschouwen, conceptuele kunst . De invloed van het conceptualisme is terug te vinden in de neiging tot een sociaal-politieke of institutionele kritiek op het kunstwerk, en in het gebruik van ideeën en informatie als middel om kunst te definiëren.

Haar artistieke taal is terug te vinden in moderne installatiekunst, performancekunst, landschapskunst, digitale kunst en videokunst.

Belangrijke conceptuele kunstenaars en hun belangrijkste werken

Een van de belangrijkste werken van conceptuele kunst is ongetwijfeld Sol LeWitts " Wall Drawing #46" . Het werk bestaat uit geschreven instructies van de kunstenaar: "Verticale lijnen, niet recht, elkaar niet raken, de muur gelijkmatig bedekken" , die vervolgens door de kijker kunnen worden uitgevoerd.

De kunstenaar is niet direct betrokken bij de creatie en fysieke vormgeving van het werk.

"One and Three Chairs" van Joseph Kosuth is wederom een ​​baanbrekend werk van conceptuele kunst. Dit werk bestaat uit een stoel, een levensgrote foto van de stoel en een woordenboekdefinitie van het woord "stoel".

Dit concept is bedoeld om kijkers aan te moedigen zichzelf af te vragen: wat vormt de "stoel" – is het het object, de definitie, de foto, of zijn het alle drie? Kosuth verwijst ook naar de manier waarop taal is opgebouwd en hoe woorden betekenis krijgen wanneer ze op objecten worden toegepast.

Tot de meest invloedrijke pioniers van de conceptuele kunst behoorden ook de performancekunstenaar Allan Kaprow (1927-2006), bekend om zijn 'happenings', en Andy Warhol  (1928-1987). Beide kunstenaars gebruikten conceptualisme in verschillende vormen (zie Gallerix ).

Recente voorbeelden van conceptualisme zijn de woordkunst van Barbara Kruger en Christopher Wool , evenals de indrukwekkende lichaamskunst van Marina Abramović (geboren 1946).

Bekende kunstenaars die met het conceptualisme worden geassocieerd:

Yves Klein , wiens werken Aerostatic Sculpture  (1957, Parijs) omvatten, waarbij 1001 blauwe ballonnen door de Iris Clert Gallery in de lucht werden losgelaten. Het jaar daarop beweerde Klein dat zijn schilderijen nu onzichtbaar waren en demonstreerde dit door een lege ruimte tentoon te stellen (Le Vide, de Leegte) – een vroeg voorbeeld van installatiekunst.

Stanley Brouwn , beroemd om zijn artistieke statement uit 1960 dat alle schoenwinkels in Amsterdam een ​​tentoonstelling van zijn werk moesten hebben.

Piero Manzoni schokte de kunstwereld in 1961 door zijn eigen uitwerpselencontainers tentoon te stellen. Hij exposeerde ook ballonnen gevuld met zijn adem. Een andere onconventionele techniek van hem was het signeren van de lichamen van zijn cliënten, waardoor hij ze tot levende kunstwerken maakte.

Christo en Jeanne -Claude Javacheff , een Bulgaarse beeldhouwer en conceptueel kunstenaar, verwierf bekendheid met zijn werk " IJzeren Gordijn " Het  was een barricade van olievaten die in een smalle Parijse straat werd opgetrokken en verkeersopstoppingen veroorzaakte. Hij legde uit dat de "kunst" niet in de barricade zelf lag, maar in de daaruit voortvloeiende verkeersopstoppingen.

Yoko Ono in 1964 " Grapefruit" boek met instructies en tekeningen waarin werd beschreven hoe je een esthetische ervaring kunt bereiken door grapefruits te snijden en op te eten.

John Baldessari , bekend van zijn film uit 1970, waarin een reeks intellectueel belangrijke observaties over de conceptuele kunst van Sol LeWitt door populaire stukken zoals "Some Enchanted Evening" en "Camptown Races" .

Douglas Huebler , bekend van zijn tentoonstelling uit de jaren 70 met 12 foto's die hij om de twee minuten nam terwijl hij 24 minuten lang met zijn auto over een weg reed.

Judy Chicago , de toonaangevende feministische kunstenares van de jaren 70, creëerde de conceptuele installatie "The Dinner Party ". Dit werk bestond uit een driehoekige bankettafel met 39 couverts voor belangrijke vrouwelijke figuren uit de geschiedenis. De namen van 999 anderen waren in de vloertegels onder de tafel gegraveerd.

Walter De Maria , die in 1977 een messing staaf van een kilometer lang in de grond in Noord-Duitsland plaatste en het resultaat de Verticale Aardkilometer noemde. De "kunst" bestaat dus in de hoofden van mensen.

Christopher Williams , bekend van zijn werk uit 1989. Dit bestond uit een serie zwart-witfoto's van exemplaren in glazen vitrines uit het Botanisch Museum van Harvard, geselecteerd uit een lijst van de 36 landen die in 1985 politieke verdwijningen registreerden.

Tracey Emin creëerde een bekend voorbeeld van postmoderne kunst met haar installatie " My Bed " waarvan de tentoonstelling in 1999 genomineerd werd voor de Turner Prize. De installatie bestond uit een onopgemaakt bed bezaaid met persoonlijke spullen zoals condooms, met bloed bevlekte slipjes, flessen en slippers.

Martin Creed , de postmoderne Schotse kunstenaar, won in 2001 de Turner Prize voor zijn conceptuele kunstwerk " 227: The Lights Going On and Off ". Negen jaar later schonk de kunstenaar dit zeldzame werk, bestaande uit een lege kamer met een flikkerende gloeilamp en bijbehorende instructies, aan de natie. Ondanks dat het door een aantal kunstcritici werd bespot en door een van Creeds jaloerse artistieke rivalen met eieren werd bekogeld, is dit conceptuele meesterwerk sindsdien tentoongesteld in enkele van 's werelds toonaangevende galerieën, meest recentelijk in het Museum of Modern Art (MoMA) in New York.

Andere postmoderne kunstenaars die conceptualisme in hun werk hebben toegepast, zijn onder meer: ​​Giovanni Anselmo (geboren 1934), Daniel Buren (geboren 1938), Michael Craig-Martin (geboren 1941), Gilbert & George (geboren 1943; geboren 1942), On Kawara (geboren 1932), Giuseppe Penone (geboren 1947), Cindy Sherman (geboren 1954) en Martin Creed (geboren 1968).