Hoe ruikt kunst? Over de olfactorische dimensie van kunstbeleving

De wereld van de hedendaagse kunst kenmerkt zich door haar immense veelzijdigheid en expressiviteit. Van schilderijen tot sculpturen en installaties, kunstenaars hebben voortdurend de grenzen van het medium verlegd om hun visie te verwezenlijken.

Een fascinerend en vaak onderschat aspect van kunst is geur .

Het is fascinerend om te zien hoe geuren steeds vaker worden erkend en gebruikt als artistiek medium. Het feit dat kunstenaars al jarenlang bewust geurmoleculen in hun werk verwerken, wijst op het creatieve potentieel dat ze in zich dragen.

Musea bieden tegenwoordig zogenaamde geurwandelingen , waarbij bezoekers geurlandschappen kunnen verkennen, en ook nicheparfummerken verrassen met hun experimentele creaties.

Een aanzienlijk deel van deze ontwikkeling kan worden toegeschreven aan het Institute for Art and Olfaction in Los Angeles. Dit instituut, opgericht door Saskia Wilson-Brown , heeft een cruciale rol gespeeld in het vestigen van geur als een serieuze kunstvorm en een middel tot expressie. Wilson-Brown beschouwt het creëren van geur niet louter als een technische vaardigheid, maar als een sociale praktijk die diep geworteld is in onze culturele ervaring.

Een kort historisch overzicht

Vroege geschiedenis en de oudheid

Zelfs in de oudheid hadden geuren een symbolische en religieuze betekenis. Wierook, zoals frankincense, werd gebruikt bij religieuze ceremonies om een ​​spirituele verbinding tot stand te brengen.

Geuren worden al sinds het begin van de beschaving gebruikt voor genezing of als teken van sociale status.

Deze praktijk toonde al vroeg aan dat geuren niet alleen functioneel, maar ook emotioneel en betekenisvol gebruikt konden worden.

Olfactorische kunst in de 20e eeuw

Het gebruik van geur als medium begon echter pas echt aan populariteit te winnen in de 20e eeuw. Marcel Duchamp , een pionier van het dadaïsme , introduceerde het concept van de "kunstenaar als olfactorische kunstenaar ", met name in zijn werk "Air de Paris" (1919), waarin hij een parfumflesje vulde met Parijse lucht.

Duchamp schonk de ampul in 1920 als cadeau aan Walter Arensberg in New York. Het originele object raakte beschadigd en werd in 1949 door Duchamp vervangen door een nieuw exemplaar.

Hoewel dit meer als een humoristisch gebaar bedoeld was, kan deze readymade worden beschouwd als de basis voor een onderzoek naar de reukzin als middel voor artistieke expressie.

De diversiteit van olfactorische kunst

Mede dankzij het baanbrekende werk van Saskia Wilson-Brown weten we nu dat het gebruik van geuren veel meer inhoudt dan alleen het kopen van parfumflesjes in luxewinkels. Het werken met geuren is namelijk een diepgewortelde praktijk met historische en culturele dimensies.

Geuren spelen een heel bijzondere rol in de kunst. Ze bieden de mogelijkheid om herinneringen op te roepen emotionele reacties teweeg te brengen multisensorische ervaringen te creëren Ernesto Ventós en Sissel Tolaas hebben hun kunstwerken specifiek rondom geuren ontworpen om het publiek op een nieuw niveau te bereiken en te raken.

Of neem bijvoorbeeld het pointillisme in de schilderkunst. Net zoals Georges Seurat kleine puntjes op het doek rangschikte om een ​​groot beeld te vormen, kunnen geuren worden gebruikt als 'olfactorische puntjes' om complexe zintuiglijke ervaringen te creëren.

Stel je een kunstinstallatie voor waarbij verschillende geuren langs een pad verspreid zijn en samen een 'geurlandschap' vormen. Dit soort kunst creëert een diepere verbinding met de kijker door meerdere zintuigen tegelijk aan te spreken.

Naast hun artistieke betekenis nodigen geuren ook uit tot historische reflectie. Ze hebben altijd verschillende betekenissen gehad in verschillende tijden en culturen – of het nu in het oude Egypte, bij de Romeinen of in de islamitische wereld van de middeleeuwen was. Deze historische toepassingen kunnen dienen als inspiratiebron om te begrijpen hoe diep geuren verankerd zijn in ons culturele DNA.

Instellingen zoals het Institute for Art and Olfaction stimuleren ons om deze historische en culturele dimensie van geuren te onderzoeken.

Installaties en ruimtelijke werken

Hedendaagse kunstenaars gebruiken geuren op diverse manieren. Een van de meest voorkomende toepassingen is in installatiekunst, waar geuren de perceptie van een ruimte beïnvloeden. Kunstenaars zoals Ernesto Neto en Wolfgang Laib creëren meeslepende installaties die, onder andere door middel van geurelementen, de kijker volledig naar een andere wereld transporteren.

Laib gebruikt bijvoorbeeld stuifmeel om uitgestrekte gele tapijten te creëren die niet alleen visueel, maar ook olfactorisch een effect hebben.

Performancekunst

Een ander fascinerend gebied is het gebruik van geuren in performancekunst . Hierbij gebruikt de kunstenaar geuren om emoties te versterken of een verhaal te vertellen.

Een bekend voorbeeld van deze beweging is Sissel Tolaas , die geuren uit verschillende stedelijke omgevingen verzamelt en deze in haar performances gebruikt om sociale en culturele verschillen te benadrukken.

Parfum als kunstvorm

Parfumerie en kunst versmelten in de handen van parfummerken als Annick Goutal en Serge Lutens . Deze parfumeurs creëren geuren die veel verder gaan dan commerciële parfumerie door verhalen te vertellen of culturele en historische verwijzingen te maken.

Het werk van Goutal wordt bijvoorbeeld vaak omschreven als 'vloeibare poëzie ', terwijl de parfums van Lutens worden gezien als olfactorische schilderijen.

Annick Goutal Paris is een uitzonderlijk parfummerk uit Frankrijk. Annick Goutal staat voor de muzikale kunst van de parfumerie, meesterlijk gecreëerde geuren en een verleidelijke, geurige ambiance uit het hart van Frankrijk. Annick Goutal overleed in 1999 op de jonge leeftijd van 53 jaar. Sindsdien wordt haar nalatenschap voortgezet door haar dochter Camille Goutal en parfumeur Isabelle Doyen.

De creatie "L'Eau Serge Lutens" werd in 2010 gelanceerd door het gerenommeerde merk Serge Lutens. Deze geur belichaamt een verlangen naar puurheid en dient als reactie op de maatschappelijke druk om ons te omringen met kunstmatige geuren. Het is ruimtelijk, helder en stralend, en doet denken aan eindeloze, uitgestrekte landschappen. Een vleugje ervan voelt als een frisse bries van pure lucht.

Edmond Roudnitska , een onafhankelijke parfumeur en filosoof, heeft de moderne parfumerie ook beïnvloed door zijn stijl, persoonlijkheid, visie, parfums en geschriften.

Hij is de pionier van een nieuwe artistieke stroming in de parfumerie, gebaseerd op esthetiek en olfactorische expressie. Samen met zijn vrouw Thérèse Roudnitska richtte hij het bedrijf "Art et Parfum " op, waarvan het productie- en creatiecentrum gevestigd is in Spéracèdes, in de heuvels boven Grasse (Frankrijk).

Het verhaal van dit echtpaar schetst een buitengewoon leven, van de Belle Époque tot nu.

Bezoek tentoonstellingen waarin kunstwerken en geurelementen samenkomen, of lees over de geschiedenis van de parfumerie. Zo leer je geuren niet alleen als commerciële producten te zien, maar ook als hoekstenen van een rijk cultureel erfgoed.

Door geuren op deze manier te bekijken, open je jezelf voor een wereld vol mogelijkheden – een wereld waarin geuren meer zijn dan vluchtige modetrends, maar getuigenissen en bemiddelaars van cultuur en geschiedenis.

De invloed van geuren op onze zintuigen en emoties

Geuren hebben een directe verbinding met het limbisch systeem in onze hersenen, dat verantwoordelijk is voor emoties en geheugen. Deze nauwe verbinding betekent dat geuren zeer emotioneel en impactvol kunnen zijn.

De bekende neurowetenschapper en reukonderzoeker Hanns Hatt legt uit dat geuren vaak lang vergeten herinneringen kunnen oproepen en intense emotionele reacties kunnen teweegbrengen.

Een uitstekend voorbeeld van de emotionele kracht van geuren is "Sillage de la Reine" het parfum van Marie Antoinette . Deze geur geeft ons een olfactorisch inzicht in het leven aan het hof van Versailles en verbindt ons tegelijkertijd met een belangrijke historische figuur.

Voor veel mensen is parfum meer dan alleen een geur; het is een persoonlijk statement, een subtiel vleugje luxe dat ons dagelijks vergezelt. De exclusiviteit van bekende merkparfums kan echter vaak een dure luxe zijn.

parfumdupes bieden een fascinerend en betaalbaar alternatief. Deze gelijkwaardige geuren bieden de essentie van dure parfums voor een fractie van de prijs.

De zoektocht naar de perfecte geur is een zeer persoonlijke reis, en het kiezen van een geurvervanger kan net zo overweldigend zijn als het selecteren van het originele parfum. Maar waarom kiezen steeds meer mensen voor dit alternatief?

Het simpele antwoord: waarde. Parfumvervangers bieden een vrijwel identieke geurbeleving zonder het hoge prijskaartje dat vaak aan luxe merken hangt. Ontdek hoe je je parfumervaring kunt verbeteren met parfumvervangers zonder je budget te overschrijden.

Een uitstekend voorbeeld van een bron voor kwalitatief hoogwaardige parfumimitaties is Hani Perfumes , waar je een uitgebreide selectie geuren kunt vinden die in geen enkel opzicht onderdoen voor de dure originelen.

Een olfactorisch avontuur in Ulm

Ik herinner me nog mijn eerste ervaring met olfactorische kunst in 2015, tijdens de tentoonstelling " Er hangt iets in de lucht: Geur in de kunst" in het Museum Villa Rot in Ulm, Opper-Zwaben. Het was een installatie van Clara Ursitti.

De tentoonstelling in Villa Rot onderzocht de relevantie van de reukzin en haar diverse functies in het hedendaagse artistieke discours en tijdens de avant-garde. Er werden werken gepresenteerd van internationale hedendaagse kunstenaars die olfactorische en geursensaties, hun oorsprong, samenstelling, effecten en herinnering vanuit verschillende perspectieven onderzochten.

Deze ervaring liet me zien hoe krachtig en diepgaand olfactorische kunst onze bewustzijn en ons gevoel voor tijd en ruimte kan beïnvloeden.

In hetzelfde jaar werd er in het Museum Tinguely in Basel ter gelegenheid van de tentoonstelling "Belle Haleine – De geur van de kunst"

In een publicatie die het jaar daarop, in 2016, verscheen, werden de resultaten van het interdisciplinaire symposium gepresenteerd, met bijdragen uit de vakgebieden biologie, chemie, antropologie, geuronderzoek, recht, literatuur, kunst en cultuurwetenschappen. 

Receptie en classificatie van olfactorische kunst

Het beoordelen van olfactorische kunst is een unieke uitdaging. In tegenstelling tot visuele of auditieve ervaringen, die gemakkelijker te standaardiseren en te communiceren zijn, is de reukzin vaak subjectiever en individueler. Wilson-Brown en haar team hebben zich tot doel gesteld criteria en methoden te ontwikkelen om deze kunstvorm adequaat te kunnen waarderen.

Een ander interessant onderwerp is de grotendeels ongeschreven geschiedenis van de olfactorische kunst. Hoewel het gebruik van geuren in rituelen en het behoud van tradities algemeen bekend is, ontbreekt een uitgebreide documentatie en analyse van hun toepassing in moderne en hedendaagse kunstpraktijken.

Saskia Wilson-Brown ziet dit als een belangrijke taak voor toekomstig onderzoek: het documenteren en verwerken van deze geschiedenis zou waardevolle inzichten kunnen opleveren in de sociale en culturele betekenis van geuren.

Het Instituut voor Kunst en Geur is daarom niet alleen een creatief, maar ook een academisch centrum dat de kloof tussen kunst en wetenschap overbrugt. Geïnteresseerden worden aangemoedigd zich verder te verdiepen in de wereld van geuren, bijvoorbeeld door deel te nemen aan workshops, tentoonstellingen te bezoeken of simpelweg door bewust hun omgeving te ervaren.

Zoals Saskia Wilson-Brown treffend opmerkt:

Geuren zijn meer dan vluchtige waarnemingen; ze vormen een belangrijk onderdeel van onze culturele identiteit en ons collectieve geheugen

Met een uniek trainingsprogramma richt het IAO zich op aspirant-parfumeurs en creatievelingen die hun passie voor geuren willen verdiepen. De trainingen bieden diepgaande kennis op verschillende niveaus, met als hoofddoel het begrijpen van de basisprincipes van moleculen, het uitleggen van hun functie en het leren hoe ze vakkundig te combineren met andere geuringrediënten.

Deze opleiding omvat zowel klassiek parfumeursvakmanschap als de innovatieve wereld van de olfactorische kunst, en experimentele benaderingen van het werken met geuren. Bovendien ondersteunt het IAO kunstenaars bij hun projecten en initieert het zelf projecten, vaak in samenwerking met gerenommeerde musea of ​​universiteiten.

Daarnaast worden er programma's aangeboden die tot doel hebben de aandacht te vestigen op onconventionele en experimentele benaderingen in de parfumerie en geurkunst. Voorbeelden hiervan zijn de Art and Olfaction Awards , de Experimental Scent Summit , Scent Week en de IAO Gallery .

De IAO-bibliotheek is gewijd aan zeldzame parfumboeken en geurige objecten. Ook beschikbaar is de podcast "Perfume on the Radio" en het tijdschrift Alabastron – een publicatie volledig gewijd aan parfumcultuur, onder redactie van Nuri McBride en Saskia Wilson-Brown.

Voor wie aan deze kant van de Atlantische Oceaan zich wil verdiepen in de geurwerelden van de afgelopen decennia, de Osmothèque een absolute aanrader. Het is een parfumarchief met het hoofdkantoor in Versailles, Frankrijk.

De Osmothèque is een uniek conservatorium in Versailles en New York dat de geschiedenis van de parfumerie bewaart, authenticeert en reproduceert. Opgericht door gerenommeerde parfumeurs zoals Jean Kerléo en Jean-Claude Ellena, biedt het toegang tot zeldzame en historische geuren zoals Le Chypre de Coty van François Coty. Thomas Fontaine is sinds 2020 president van het conservatorium.

Leuke weetjes en interessante feiten over parfums

Met genoegen sluit ik dit bericht af met een paar luchtige weetjes over dit onderwerp.

• Napoleon en zijn eau de cologne : De Franse keizer Napoleon Bonaparte dronk naar verluidt bijna 60 flessen eau de cologne per dag. Hij geloofde dat de geur zijn mentale vermogens verscherpte.
• De "vergeten" kunstgalerie van geuren : In 1970 lanceerde kunstenaar Peter de Cupère het "Olfactory Art Manifesto" om geuren als artistiek medium te vestigen. De Cupère staat bekend om zijn kunstwerken die volledig uit geuren bestaan, zoals een parfum genaamd "The Smell of Vacuum Cleaner".
• Het New Yorkse metro-experiment : Een van de meest fascinerende toepassingen van geuren in de kunst vond plaats in een experiment in het New Yorkse metrostelsel, waarbij kunstenares Sissel Tolaas geuren van angst, vreugde en andere emoties verspreidde in verschillende metrostations om het gedrag van passagiers te observeren.
• Geur als therapie : Geur heeft niet alleen een plaats in de kunst, maar ook in de geneeskunde. Aromatherapie wordt gebruikt om stress en angst te verlichten en het welzijn te verbeteren. De nauwe band tussen geur en emotionele waarneming maakt dit mogelijk.