Constructief kubisme – Synthese van structuur en intuïtie

Een kunsttheoretische beschouwing door prof. dr. Michael Kastor (emeritus hoogleraar, schilder, musicus)

Wanneer we het kubisme beschouwen , stuiten we op wat wellicht het meest radicale keerpunt in de moderne kunstgeschiedenis is. Het betekende een nieuw begin toen pioniers Pablo Picasso en Georges Braque braken met de eeuwenoude traditie van mimetische weergave van de natuur, die in de 19e eeuw was uitgemond in het naturalisme en impressionisme

De basis voor deze ontwikkeling werd gelegd door het theoretische werk van Paul Cézanne, die in een brief aan Émile Bernard van 15 april 1904 aanbeval: "Behandel de natuur volgens de cilinder, de bol, de kegel en plaats het geheel in het juiste perspectief, dat wil zeggen, zodat elke zijde van een object, van een oppervlak, naar een centraal punt leidt" (Cézanne, Brieven, 1988, p. 299). Interessant genoeg hield Cézanne zich in zijn eigen werk niet strikt aan deze geometrische formule. Voor hem bleef geometrie een onzichtbaar, stabiliserend kader, ondergeschikt aan zijn intuïtieve kleurwaarneming; hij bleef organisch schilderen en streefde naar een "harmonie parallel aan de natuur".

Het waren Picasso en Braque die dit idee jaren later radicaliseerden. Geïnspireerd door de baanbrekende Cézanne-retrospectief in Parijs in 1907, namen ze zijn geometrische postulaat letterlijk en ontleedden ze de zichtbare wereld systematisch in haar volumetrische componenten.

Deze reductie tot oppervlakken en vormen ontnam het onderwerp van het beeld zijn puur representatieve functie. Het ging niet langer om de exacte reproductie van portretten, landschappen of stillevens; integendeel, het kubisme opende de weg naar expressiviteit in twee- en driedimensionale vormen, waarmee het klassieke centrale perspectief definitief werd verbrijzeld.

In het eerste decennium van de 20e eeuw stond formele vervreemding centraal, met de overlapping van gezichtspunten en de gelijktijdige presentatie van perspectieven. Wat bij Picasso en Braque begon als een ontleding in afzonderlijke vormen, ontwikkelde zich gestaag: met de overgang naar het analytisch kubisme rond 1910 verdere pioniers van het modernisme de grenzen tussen object en ruimte bijna volledig. Dit proces werd voortgestuwd door de intellectuele scherpte van Juan Gris, de op kleur gebaseerde ontleding van licht door Robert Delaunay en de machinale, dynamische vormtaal van Fernand Léger. Tastbare geometrie culmineerde in een ambigue structuur van lijnen en ruimtelijke lagen die de kijker uitdaagt om de ruimte te reconstrueren.

Deze fase ontwikkelde zich uiteindelijk tot het synthetisch kubisme, dat door de integratie van echte materialen een terugkeer naar het tastbare object inluidde. Braque legde de basis hiervoor met "papier collé", waarbij hij behang of krantenknipsels rechtstreeks op het schilderoppervlak plakte. In de verdere ontwikkeling ervan gebruikten kunstenaars als Braque en Gris steeds vaker zand- of houtdeeltjes, terwijl Lyonel Feininger en Franz Marc een meer intellectuele verkenning van de vorm nastreefden.

De structurele logica van het kubisme vormt nog steeds de basis voor het begrijpen van abstracte beeldcomposities. En iedereen die deze creatieve kracht van het kubisme heeft erkend, bekijkt de geometrische structuren van onze moderne wereld met een geheel nieuwe blik.

Inspiratie en visie: Het Wilhelm-Hack-Museum

Mijn voornaamste inspiratiebron voor het verkennen van het kubisme, het suprematisme en hun constructieve en chromatische effecten is het Wilhelm-Hack-Museum in de industriestad Ludwigshafen am Rhein. Met name de werken van Kazimir Malevich en andere vertegenwoordigers van de Russische avant-garde hebben mijn begrip van de kracht van pure, non-representatieve vorm gevormd.

Een ander persoonlijk hoogtepunt was de jubileumtentoonstelling van 2009, getiteld "Alles", waarin het museum zijn volledige collectie presenteerde – inclusief werken uit het archief. De muren waren van vloer tot plafond bedekt met kunstwerken; een overweldigende kosmos van kleuren, vormen en emoties waar ik als schilder nooit genoeg van kon krijgen. Deze dichte atmosfeer van impressies en expressies blijft tot op de dag van vandaag mijn werk en mijn begrip van kunst .

Definitie: Constructief kubisme

Door me intensief te verdiepen in deze historische stromingen en mijn eigen artistieke praktijk, heb ik de term Constructief Kubisme . Het is niet bedoeld als een universeel geldende kunsthistorische categorie, maar eerder als mijn persoonlijke conceptuele benadering. Deze benadering vormt een methodologische brug die de kubistische deconstructie van de wereld verbindt met een constructivistische reorganisatie van de beeldruimte. Waar het klassieke kubisme doorgaans begint met een reëel object om dit te deconstrueren, richt mijn methode zich direct op de primaire geometrische vorm.

Ik begin mijn werk ofwel met een centraal object in het midden van het beeld, ofwel met een basisvorm, zoals een vierkant zoals in "CUBISM I". Vanuit deze kern ontwikkel ik ruimtelijke perspectieven die soms puur intuïtief geïnspireerd zijn, soms rigoureus wiskundig geconstrueerd. De focus ligt niet op de exacte ruimtelijke compositie, maar eerder op het creëren van een autonome beeldende realiteit.

Mijn schilderijen kenmerken zich vooral door hun multiperspectieve benadering. Ik streef niet naar een precieze ruimtelijke compositie; ik wil de kijker juist zijn eigen perspectieven laten ontdekken en zich openstellen voor de vrijheid van zijn eigen innerlijke visie. Nieuwe perspectieven kunnen vaak worden verkregen door het schilderij te draaien, waardoor steeds nieuwe gezichtspunten en verdwijnpunten zichtbaar worden. Daarbij maak ik bewust gebruik van de ruimtelijk oplossende traditie van het analytisch kubisme , dat het onderwerp vanuit meerdere hoeken tegelijk bekijkt, maar ik vertaal dit naar een vrije, subjectieve waarneming.

Aan de andere kant kan het beeld ook een intuïtieve compositie zijn: oppervlakken en vormen komen samen vanuit een momentane esthetische gevoeligheid; vorm en kleur zijn het resultaat van inspiratie, waarbij de constructieve basisorde altijd de fundering vormt. In "MERRY CUBISTIC CHRISTMAS" creëer ik deze orde door middel van een netwerk van diagonale lijnen die de kerstboom vertalen in een architectonische structuur. De groene tinten variëren van diep smaragdgroen tot lichte nuances, wat de compositie ruimtelijke diepte moet geven.

Deze structuur wordt bekroond door een heldere gele ster, die fungeert als geometrisch middelpunt. In het onderste derde deel van de afbeelding vormen massieve, kubieke blokken in levendige kleuren een stevige basis en verankeren het werk. Het contrast tussen deze solide vormen en de waaiervormige segmenten van de achtergrond geeft de centrale figuur een bijna sculpturaal karakter.

De psychologie van kleur en oppervlak

Zoals Goethe treffend opmerkte: "Kleuren zijn daden van licht, daden en lijden." (Goethe, 2003, Voorwoord). Deze visie vormt een belangrijke basis voor mijn begrip van mijn kunstwerken: voor mij is kleur de levende schakel die de wiskundige nauwkeurigheid van de constructie verbindt met het subjectieve niveau van waarneming.

Voortbouwend op Goethes kleurentheorie en diens beschrijving van het 'sensueel-morele effect' van kleur, transformeert ze geometrische ordening in een diepere emotionele ervaring. Dit is met name merkbaar in de context van mijn kerstschilderij: hier zijn de kleuren niet louter decoratie, maar activeren ze individuele associatieketens en biografische herinneringen. Ik ontwerp de oppervlakken met klassieke tinten zoals rood, blauw, geel en groen, en combineer ze met glinsterende kleuren (goud, zilver, brons, koper) en tactiele, matte of ruwe texturen.

Bij het bekijken van dit werk lost de puur constructieve structuur op en maakt plaats voor de stralende ervaring van de eigen kindertijd – het warme gevoel van de kleurrijke boom en de verwachting van de cadeaus komen meteen weer tot leven.

speelt kleurenpsychologie een cruciale rol: Frieling zag kleur als een biologische factor die via het oog rechtstreeks het autonome zenuwstelsel beïnvloedt en zo onbewuste, collectieve en persoonlijke kennisreserves activeert. Het chromatische ontwerp creëert een resonantie die het rationele coördinatensysteem in evenwicht brengt en de spirituele dimensie van de ruimte niet alleen als constructie, maar ook als een emotionele thuiskomst waarneembaar maakt.

Frieling onderstreept deze kracht met het inzicht dat kleur een "spiegelbeeld van de mens" en zijn psychologische structuur is (Frieling, 1983, p. 12). Deze uitspraak van Frieling vormt de kern van zijn theorie: kleuren functioneren als directe, psychosomatische signalen. Ze omzeilen het filterende intellect en stellen mij in staat om de geometrische strengheid van de constructie te verbinden met de emotionele ervaring van de kijker.

In "FUTURFLOWERS I" de theorie van het constructief kubisme al aangekondigd. Terwijl de architectuur van het chronologisch latere schilderij "Merry Cubistic Christmas" gebaseerd is op de strikte ontleding van de vorm, doorbreekt de dynamiek van de "future flowers" de strikte geometrische statica. Hier wordt de bloem echter niet opgevat als een puur botanische voorstelling, maar als een geometrische, biologisch analoge structuur van gekleurde elementen.

Frielings kleurdynamiek komt duidelijk naar voren in de keuze voor kleuren in hun puurste vorm: het samenspel van levendige tinten en metallic accenten creëert een visuele vibratie die de groei en vitaliteit van de natuur nabootst. De "Futurflowers" vertegenwoordigen zo de symbiose van technische constructie en natuurlijke ontwikkeling – ze zijn een visie op de natuur die haar nieuwe, tijdloze orde heeft gevonden in de helderheid van de geometrie.

De gestage verdere ontwikkeling van deze creatieve vrijheid culmineert uiteindelijk in het vierde werk van deze reeks, dat de eerder ontwikkelde principes van vormontbinding en -reconstructie combineert in een grootformaatvisie.

In “CUBISTIC WORLD” maak ik de architectuur van het oppervlak zichtbaar en tastbaar in zijn puurste vorm. Het werk wordt gedomineerd door een centrale driehoekige structuur die, als een prismatisch middelpunt, de gehele beeldruimte stabiliseert. Brede, witte bruggen doorsnijden de compositie als een skeletachtig raamwerk en temmen de lichtgevende kleurvlakken.

Deze geometrische strengheid creëert een gevoel van diepte. Het werk sluit direct aan op de structurele helderheid van het analytisch kubisme, maar bevrijdt het van zijn historisch beperkte, ingetogen kleurenpalet: door het doelbewuste gebruik van grote, heldere kleurvlakken wordt de dogmatische strengheid doorbroken en getransformeerd tot een levendige, moderne vormtaal. Met name in het onderste derde deel van het centrale segment verschijnen gestileerde, verticale rechthoeken, die doen denken aan een verre skyline of moderne monumenten en het beeld een stedelijke dimensie verlenen.

De doelbewuste textuur van de afzonderlijke oppervlakken van de gebogen lijnen in de "hemel" creëert tactiele accenten die een spannend contrast vormen met de gladde kleurvlakken, waardoor de wiskundige strengheid wordt verzacht en een organische toets aan deze geconstrueerde wereld wordt gegeven. Dit brengt mijn theoretische overwegingen tot een volledig einde: CUBISTIC WORLD geen getuigenis van het verval van de wereld, maar eerder de soevereine, constructieve creatie van een nieuwe, geordende realiteit. Het is mijn persoonlijke verzoening van rede en emotie.

het constructief kubisme veel meer dan een formele reeks regels; het is de poging om geometrische rationaliteit te verenigen met de ongetemde directheid van menselijke emotie. Binnen deze spanning wordt het doek een resonerende ruimte waar wiskundige precisie en de psychologische effecten van kleur elkaar doordringen. Uiteindelijk is deze benadering de architectuur van mijn ziel – een manier om de historische diepte van de avant-garde te benutten om een ​​nieuwe, meerdimensionale realiteit te creëren in het hier en nu.

Literatuur (fragment)

• Cézanne, Paul: Brieven, geredigeerd door John Rewald, Diogenes, Zürich 1988.
• Düchting, Hajo: Kubisme, Tassen, Keulen 2000.
• Frieling, Heinrich: Bewuster leven met kleuren, Musterschmidt, Göttingen 1983.
• Gage, John: Culturele geschiedenis van kleur: van de oudheid tot heden, Ravensburger, Ravensburg 1999.
• Goethe, Johann Wolfgang von: Over de kleurentheorie, dtv Verlagsgesellschaft, München 2003.
• Malevich, Kazimir: De niet-objectieve wereld, New Bauhaus Books, Mainz / Berlijn 1980.
• Spieler, Reinhard (red.): Alles - 9236 werken, Wilhelm-Hack-Museum, Ludwigshafen 2009.
• Wilhelm-Hack-Museum (red.): 20e-eeuwse kunst – een selectie uit de collectie, Ludwigshafen 1999.

Over de auteur en kunstenaar

Prof. dr. Michael Kastor is eengepensioneerd universiteitsprofessor, schilder en muzikant.

Waar wiskundige precisie de resonantie van de ziel ontmoet, ontstaat een nieuwe dimensie van abstractie. In het werk van prof. dr. Michael Kastor ontwaakt de geometrische orde tot een levendige kosmos door de emotionele kracht van kleur. De tekst nodigt ons uit om verder te kijken dan het rationele kader van de constructie en ons onder te dompelen in de kleurpsychologische ruimtes van onze eigen herinneringen.

Vier voorbeeldige acrylschilderijen in de stijl van het constructief kubisme, gemaakt door de auteur zelf, illustreren deze kunsttheoretische overwegingen.

Michael Kastor

Professor dr. Michael Kastor, geboren in 1958, beschouwt kunst als de "architectuur van de ziel". De emeritus hoogleraar en gepassioneerd schilder en musicus gebruikt geometrie als organiserend kader om de psychologische kracht van kleur tastbaar te maken. In zijn teksten en schilderijen reflecteert hij op de historische diepgang van het kubisme en transformeert dit tot een tijdloze, abstracte beeldtaal.