Van zilverplaten tot megapixels: een reis door de fotografische ziel van Wenen

Het 3e district van Wenen en een gebouw dat de Oostenrijkse kunstwereld de afgelopen jaren ingrijpend heeft veranderd: het FOTO ARSENAL WIEN. Precies hier, in deze stad, begon het allemaal meer dan 180 jaar geleden, met giftige kwikdampen en zware zilverplaten.

Wenen en fotografie – het is een liefdesverhaal dat vaak over het hoofd wordt gezien in de schaduw van Parijs of New York. Maar iedereen die de afgelopen vier jaar de internationale kunstscene heeft gevolgd, weet: Wenen beleeft een visuele renaissance. De stad waar pioniers zoals Anton Martin in 1840 de eerste daguerreotypen maakten en daarmee de snelle groei van de Donaumetropool vastlegden, is nu veel meer dan alleen een openluchtmuseum voor nostalgici.

Wenen heeft zich stilletjes maar op indrukwekkende wijze ontwikkeld tot een belangrijk centrum voor hedendaagse fotografie. Maar hoe ziet die status er vandaag de dag precies uit? Ik ging op zoek naar de antwoorden – in archieven, glanzende galerieën en stoffige, obscure ruimtes.

Het zilver van de Gründerzeit: Wenen's vergeten monopolie

Om te begrijpen waar Wenen vandaag de dag staat, moeten we even terugblikken. Toen de fotografie eind jaren 1830 in Frankrijk voor het eerst het licht zag, duurde het slechts enkele maanden voordat de vonk aan de Donau oversloeg. In de jaren 1840 was Wenen het Silicon Valley van de optica. Hier ontwikkelde de wiskundige Josef Petzval de eerste portretlens, waardoor de belichtingstijd werd teruggebracht van tergende minuten tot seconden. Hier schreef Anton Martin het eerste Duitstalige handboek over fotografie. Zij documenteerden de transformatie van Wenen van een keizerlijke vestingstad tot een moderne metropool met zijn Ringstrasse. Wenen was een baanbrekend centrum.

De stad teerde lange tijd op haar historische erfenis. Ze beheerde prachtige archieven, koesterde de herinnering, maar vergat bijna het heden vast te leggen.

Fotografie werd in Wenen lange tijd beschouwd als het ondergeschoven kindje van de beeldende kunsten

Een galeriehouder vertelde me dit ooit tijdens een borrel in Café Sperl.

We hadden Schiele, Klimt, de Actionisten. Fotografie moest hard vechten voor een plek aan de muren van de grote musea.”

Maar die strijd is gewonnen. Laten we naar het heden kijken.

Status Quo: De heruitvinding van de Weense lens

De afgelopen vier jaar is het institutionele landschap in Wenen drastisch veranderd. Fotografie heeft zich verplaatst van de achterkamers van musea naar de hoofdverdieping. Recente studies naar het Oostenrijkse museumlandschap, zoals enquêtes van het Ministerie van Cultuur uit 2023, tonen een exponentiële groei in de belangstelling van bezoekers voor tentoonstellingen die specifiek aan fotografie zijn gewijd. De Albertina, die van oudsher al beschikt over een fotografiecollectie van wereldklasse, heeft met de Albertina Modern op de Karlsplatz nieuwe ruimtes gecreëerd waar hedendaagse cameraposities op een manier worden gepresenteerd die een breder publiek aanspreekt.

De werkelijke paradigmaverschuiving die de positie van Wenen in de internationale competitie opnieuw definieerde, komt echter tot uiting in de volgende twee casestudies.

FOTO ARSENAL WENEN – een nieuw krachtcentrum

Jarenlang werd er in de Weense cultuurwereld gedebatteerd over het gebrek aan een vaste locatie voor hedendaagse fotografie. Steden als Berlijn (C/O Berlin), Parijs (Maison Européenne de la Photographie) en Winterthur hadden al dergelijke centra. Eindelijk, in het najaar van 2022, werd een historische stap gezet: de oprichting van FOTO ARSENAL WIEN. Na een overgangsperiode in het MuseumsQuartier (MQ) vond de instelling haar permanente, architectonisch indrukwekkende thuisbasis op het terrein van het Arsenaal.

Het is geen toeval dat dit centrum niet in het eerste district naast het Hofburgpaleis is gevestigd, maar in het Arsenaal – een plek met een rijke industriële en militaire geschiedenis die vandaag de dag symbool staat voor transformatie. Hier wordt fotografie niet besproken als louter esthetisch middel, maar als een discursief medium. De focus ligt op kunstmatige intelligentie, documentaire fotografie in oorlogstijd, genderdiscoursen en de waarheidscrisis in het digitale tijdperk.

Felix Hoffmann, die in 2022 van Berlijn naar Wenen verhuisde om artistiek directeur van FOTO ARSENAL WIEN te worden, verwoordt de ambitie duidelijk. In een gesprek ter gelegenheid van de programmapresentatie van 2023 benadrukte hij de strategische rol van de stad:

Wenen beschikt over een ongeëvenaarde rijkdom aan historische kennis en archieven. Wat we nu doen, is deze kennis radicaal confronteren met de dringende vragen van het heden. We willen niet alleen beelden tentoonstellen; we willen leren hoe je er kritisch mee omgaat. Het FOTO ARSENAL WIEN vult een leemte die al decennia bestaat en katapulteert de stad naar de top van de Europese bestemmingen voor fotografische kunst

Deze constatering illustreert hoe Wenen niet langer simpelweg reageert op trends die elders ontstaan. Met tentoonstellingen die kritisch ingaan op algoritmische beeldgeneratie en nepnieuws, zet het Arsenal zijn eigen maatstaven en trekt het de aandacht in heel Europa.

De onafhankelijke scene en de erfenis van de Ankerbrot-fabriek

Hoewel het Arsenal het institutionele speerpunt vormt, klopt het rauwe hart van de Weense kunstscene in het 10e district (Favoriten). De voormalige Ankerbrot-fabriek heeft zich de afgelopen jaren ontwikkeld tot een broedplaats voor onafhankelijke galerieën en alternatieve kunstruimtes. De OstLicht-galerie, voortgekomen uit de kring van de legendarische WestLicht, is hier de spil.

Wat OstLicht zo fascinerend maakt, is de onvoorwaardelijke steun aan jong, soms radicaal talent. Tijdens mijn onderzoek zag ik hier geen aantrekkelijke landschapsfoto's. Een recente tentoonstelling was gewijd aan stedelijke isolatie en de littekens die de klimaatcrisis in de Oostenrijkse Alpen heeft achtergelaten. Jonge fotografen gebruiken analoge technieken – een enorme heropleving onder dertigers – om zich bewust te distantiëren van de vloedgolf aan digitale, door AI gegenereerde beelden van 2023/2024.

Verena Kaspar-Eisert, een van Oostenrijks meest vooraanstaande curatoren (en een belangrijke figuur in de ontwikkeling van de fotografie-focus bij Kunst Haus Wien, en tevens hoofdcurator van het MQ), observeert deze trend scherp. In antwoord op mijn vraag over hoe hedendaagse fotografen in Wenen te werk gaan, geeft ze een messcherpe analyse die het discours van de afgelopen jaren heeft gevormd:

We zien een fascinerende spanning binnen de hedendaagse kunstscene van Wenen. Enerzijds is er de hyperdigitale avant-garde, die werkt met nieuwe media. Anderzijds zien we een jonge generatie die de materialiteit van fotografie herontdekt. ​​Zij gebruiken het medium om zeer politieke kwesties – met name de klimaatcrisis en sociale identiteit – tastbaar te maken. Wenen biedt de perfecte ruimte voor deze uitwisseling, omdat de stad het contrast belichaamt tussen diepgewortelde traditie en een zeer dynamische, diverse jonge samenleving

Deze tweede casestudy illustreert dat het Weense straatbeeld niet homogeen is. Het is een voortdurende dialoog tussen de weelderige gebouwen in het stadscentrum en de ruwe bakstenen muren van Favoriten.

Tussen kunst en commercie: de moderne "Fotostudio Wenen"

Laten we eens een kijkje nemen achter de schermen van de tentoonstelling, waar de beelden daadwerkelijk worden gemaakt. Wie vandaag de dag de term 'fotostudio Wenen' , stuit op een fascinerende evolutie die veel onthult over het ecosysteem van de huidige scene. In de 19e eeuw waren Weense fotostudio's magische, naar rubber ruikende plekken met enorme glazen daken, waar de opkomende bourgeoisie zich liet vereeuwigen in stijve poses. Tegenwoordig is deze werkruimte radicaal veranderd, maar blijft het een onmisbare drijvende kracht achter de hedendaagse fotografie.

De economische realiteit van de jaren 2022 tot 2026 laat zien dat maar weinig fotografen uitsluitend kunnen leven van de verkoop van hun afdrukken in topgalerieën. De moderne fotostudio in Wenen is daarom zelden een geïsoleerde ivoren toren, maar meestal een hybride, sterk verbonden co-workingruimte. In wijken als Neubau of Margareten delen jonge collectieven enorme appartementen in oude panden of loftruimtes. Hier versmelten ambacht en kunst: analoge donkere kamers bevinden zich zij aan zij met hoogwaardige retoucheerstations.

Veel van de kritische talenten wier werken later in het Arsenal of de OstLicht Gallery , financieren hun maandenlange, sociaal-politieke documentaireprojecten met toegepaste studiofotografie. Ze fotograferen portretten, architectuur of modecampagnes op het hoogste niveau. Deze symbiose van commerciële diensten in professionele fotostudio's en vrije, radicale kunst vormt de ware economische ruggengraat van de Weense kunstscene.

Het is precies deze evenwichtsoefening die de fotografen van de stad in staat stelt om compromisloos te blijven in hun artistieke werk en onafhankelijk te zijn van de verwachtingen van de pure kunstmarkt.”

De markt en het festival: “FOTO WIEN” als internationale trekpleister

Je kunt de huidige positie van Wenen niet beoordelen zonder het "FOTO WIEN" (voorheen de Maand van de Fotografie) in ogenschouw te nemen. Dit belangrijke tweejaarlijkse evenement dient als een wereldwijd podium. In voorgaande edities (met name 2023) trok het festival tienduizenden bezoekers en verbond het meer dan 100 instellingen – van belangrijke musea tot tijdelijke pop-upgalerieën in leegstaande winkelpanden.

In relevante kunsttijdschriften zoals EIKON (het in Wenen gevestigde internationale tijdschrift voor fotografie en mediakunst) is de afgelopen jaren regelmatig de economische betekenis van dit festival benadrukt. De fotografiemarkt in Wenen is stabiel.

Verzamelaars uit de DACH-regio richten zich niet langer alleen op Art Basel of Paris Photo; Wenen heeft zich ontpopt als een betrouwbare markt voor hedendaagse fotografie, met name in het prijssegment voor opkomende talenten.

Journalistieke zorgvuldigheid in het tijdperk van AI-beelden

Een aspect dat onmogelijk over het hoofd gezien kan worden bij het schrijven van dit artikel in 2026, is het discours rond kunstmatige intelligentie. De Weense fotografiescene negeert dit olifant in de kamer niet; ze ontleedt het juist. Instellingen zoals het Kunst Haus Wien en het FOTO ARSENAL hebben de afgelopen 24 maanden specifiek paneldiscussies en tentoonstellingen georganiseerd over het thema "Waarheid in het beeld .

Voor zowel journalisten als curatoren is bronverificatie van het grootste belang geworden. In Wenen ligt de nadruk sterk op het onderscheiden van het documentaire, menselijke perspectief en het kunstmatig gegenereerde beeld. De fotografen van de stad beschouwen zichzelf steeds meer als visuele journalisten met een strikte zorgplicht.

In een tijdperk waarin algoritmes de werkelijkheid in een fractie van een seconde kunnen vervormen, wordt de authentieke, documentaire foto een luxe van waarheid. De Weense galerieën benadrukken bewust het auteurschap en het proces om de willekeurige vermenging van feiten – de visuele ‘hallucinaties’ – tegen te gaan.

De eeuwige belichtingstijd

Welke rol speelt Wenen in de hedendaagse fotografie? Het antwoord is net zo veelzijdig als een goed belichte barietafdruk. Wenen is niet het luide, schreeuwerige New York, noch het modieuze Parijs. Wenen is het intellectuele geweten van de Europese fotografie.

De stad heeft haar DNA als pioniersstad uit 1840 nooit verloren; ze heeft het alleen maar gemoderniseerd. Met toonaangevende projecten zoals het FOTO ARSENAL WIEN, een levendige, politiek geëngageerde alternatieve scene in de Ankerbrot-fabriek en curatoren die op gedurfde wijze internationale discussies naar Oostenrijk brengen, speelt Wenen nu in de absolute topklasse.

Terwijl ik op deze ijzige ochtend het Arsenal-terrein verlaat en mijn oude spiegelreflexcamera in mijn tas stop, denk ik weer aan Anton Martin. Wat zou hij zeggen als hij kon zien wat er van zijn zilverplaten geworden is? Hij zou waarschijnlijk versteld staan. Niet van de megapixels, niet van de scherpte van de lenzen van tegenwoordig. Maar van het feit dat de stad Wenen, net als 180 jaar geleden, nog steeds de moed heeft om door de lens naar de toekomst te kijken.