Voorbij de goudkoorts: Gustav Klimt, de rebelse chroniqueur van de moderniteit

Er is waarschijnlijk geen kunstenaar van het klassieke modernisme wiens levenswerk zo consequent in ons dagelijks leven is geïntegreerd als dat van de Oostenrijkse "gouden jongen" Gustav Klimt.

Een snelle blik in souvenirwinkels of de decoratieafdelingen van grote meubelzaken onthult een alomtegenwoordige marketingmachine. Zijn schilderijen – en vooral het beroemde verliefde paar – sieren nu paraplu's, notitieboekjes en allerlei andere artikelen. Ze zijn zelfs te koop als afdrukken op struisvogeleieren of als sjablonen voor kleurplaten.

Op zijn 150e verjaardag, 14 juli 2012, wijdde zelfs Google een Doodle – een speciaal ontworpen Google-logo – aan de Weense kunstenaar. Uiteraard werd Klimts schilderij "De Kus" in deze Doodle verwerkt, een afbeelding die al een succesvolle geschiedenis heeft als geliefd sjabloon voor kunst in meubelwinkels en die momenteel ook verkrijgbaar is als print op een struisvogelei of als sjabloon voor kleurplaten.

Deze ongeremde reproductie van werken met gouden accenten heeft de schilder, volgens designpuristen, bijna gereduceerd tot een tragisch symbool van woonkamerkitsch – een rol die hem, zijn artistieke intenties of zijn historische betekenis volstrekt geen recht doet.

Klimts "Gouden Periode"

Het overgrote deel van Klimts werk bevat geen goud. Volgens de consensus onder kunsthistorici en recente analyses van zijn oeuvrecatalogi begon zijn Gouden Periode rond 1898 en eindigde in 1909.

Het uitgebreide gebruik van bladgoud en de bijna Byzantijnse, vlakke versiering waren daarom geen vluchtige bevlieging van één enkel jaar. Belangrijke ervaringen voor deze ontwikkeling waren vermoedelijk reizen naar Venetië en met name naar Ravenna in 1903.

In Ravenna bestudeerde hij de middeleeuwse gouden mozaïeken in de vroegchristelijke kerken van San Vitale en Sant'Apollinare in Classe. Klimt vertaalde vervolgens hun sacrale, bovenaardse en transcendente effect naar een volledig nieuwe, seculiere en vaak seksueel geladen beeldtaal. Het absolute hoogtepunt van deze fase, het wereldberoemde schilderij "De Kus", waaraan hij van 1907 tot 1908 werkte, behoort ongetwijfeld tot deze periode.

Hoewel het vanuit kunsthistorisch perspectief onbetwist is dat het grootste deel van zijn werk, dat meer dan vier decennia omvat, volledig zonder gebruik van edelmetalen tot stand kwam, valt niet te ontkennen dat zijn Gouden Eeuw vormender en langduriger was dan eerdere, engere analyses van de jaren 1906 en 1907 aanvankelijk zouden hebben gesuggereerd.

Van gevierd academicus tot buitenstaander

Om het radicale karakter van Klimts latere werk volledig te begrijpen, moet men zich verdiepen in zijn vroege artistieke beginjaren binnen het diep conservatieve milieu van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie. Op de jonge leeftijd van 14 jaar, in 1876, ging de getalenteerde tekenaar naar de Weense School voor Toegepaste Kunsten. Deze instelling verschilde van de traditionele Academie voor Schone Kunsten, omdat ze zich minder richtte op elitaire, vrije artistieke praktijk en in plaats daarvan op de gedegen, praktische opleiding van tekenleraren.

In 1883 betrok hij zijn eerste atelier. Samen met zijn broer Ernst Klimt en medestudent Franz Matsch richtte hij het succesvolle "Kunstenaarsgezelschap" op. Dit ateliercollectief voerde lucratieve openbare opdrachten uit die de representatieve smaak van het late historicisme in de Ringstrasse-periode weerspiegelden. Ze maakten verfijnde sgraffito (een speciale stucwerktechniek) voor museumgebouwen, droegen bij aan de decoratie van theaters en optochten, en schilderden weelderige muurschilderingen en plafondschilderingen.

Een van de meest prestigieuze opdrachten uit deze vroege periode was, tegen het einde van de jaren 1880, het schilderen van de magnifieke trappen en de zaal van het nieuwe Weense Burgtheater. Voor de virtuoze uitvoering van dit werk ontving het trio het Gouden Kruis van Verdienste. Tegelijkertijd werd Gustav Klimt zelf bekroond met de felbegeerde Keizerlijke Prijs, ter waarde van 400 dukaten. Op dat moment leek zijn carrière als hoog gedecoreerde, door de staat gesponsorde schilder van prestigieuze werken onherroepelijk bezegeld.

Maar onder de gepolijste oppervlakte van de Weense samenleving broeide een hoop onrust. De late 19e eeuw was een tijdperk van enorme intellectuele omwentelingen. Sigmund Freud begon de menselijke psyche en het onbewuste in kaart te brengen. In deze omgeving voelde Klimt ook aan dat de rigide academische schilderstijl geen recht meer deed aan de complexiteit van de moderne werkelijkheid.

De eerste officiële stap in zijn zoektocht naar een nieuwe, authentieke uitdrukkingsvorm was zijn lidmaatschap van de "Vereniging van Beeldende Kunstenaars van Wenen"Hij ondervond echter al snel dat de heersende, innovatie-afwijzende houding van de gevestigde kunstenaars daar verstikkend werkte.

Vanaf dat moment bevond Klimt zich in het conflict tussen verzet tegen vernieuwing en het streven naar vooruitgang in de moderne kunst. In 1897 was Klimt medeoprichter van de Wiener Secession. Deze nieuw opgerichte kunstenaarsvereniging eiste compromisloze vrijheid voor de kunst, ver verwijderd van elke staatsbemoeienis of marktgerichte censuur.

Een universiteitsschandaal: anatomie, verval en de naakte waarheid

De breuk met het establishment manifesteerde zich het meest dramatisch in het schandaal rond de zogenaamde Faculteitsschilderijen. Het Ministerie van Onderwijs had Klimt de opdracht gegeven monumentale plafondschilderingen te ontwerpen voor de ceremoniële zaal van de Universiteit van Wenen, die allegorisch de disciplines filosofie, geneeskunde en recht moesten voorstellen. In plaats van de wetenschappen te verheerlijken als triomfantelijke prestaties van het rationele menselijk verstand, koos Klimt echter voor een steeds expressionistischer, somberder en bijna mozaïekachtiger stijl in zijn werk aan deze schilderijen.

Hij portretteerde de mensheid als een blind, door instincten gedreven, door ziekte geteisterd en door de dood geplaagd web van met elkaar verweven lichamen. In zijn geboortestad riepen deze radicale werken scherpe afwijzing en openlijke vijandigheid op in conservatieve academische kringen. Er ontstond een ongekend publiek debat over de grenzen van de kunst.

Ironisch genoeg won zijn plafondschildering over filosofie in 1900 een gouden medaille op de Wereldtentoonstelling in Parijs, wat aantoonde hoe ver de internationale avant-garde voorliep op het provinciale Weense kunstbegrip. Het conflict escaleerde zodanig dat Klimt uiteindelijk weigerde de werken aan het Ministerie van Onderwijs over te dragen en het reeds betaalde bedrag uit eigen zak terugbetaalde.

Recent onderzoek naar de geschiedenis van de geneeskunde werpt een heel ander licht op dit schandaal. In het voorjaar van 2026 wijdde het Josephinum – het medisch-historisch museum van de Universiteit van Wenen – de baanbrekende speciale tentoonstelling "Gustav Klimt en de geneeskunde". Deze tentoonstelling onthulde de diepgaande betrokkenheid van Klimt bij de natuurwetenschappen van zijn tijd.

Hij bekeek daarom met belangstelling door microscopen, bestudeerde celweefselstructuren en embryo's, en integreerde deze biologische microwerelden rechtstreeks in zijn schilderijen als decoratieve elementen. De gouden bubbels rondom zijn portretten worden geïnterpreteerd als gestileerde voorstellingen van zaad- of eicellen. Voor hem was anatomie niet louter droge wetenschap, maar een bron van esthetiek.

Hij erkende de biologische kwetsbaarheid van het bestaan, iets wat het publiek destijds zeer verontrustte

Provocatie als artistiek wapen

Klimt reageerde niet op de vijandigheid van zijn tijd met terugtrekking, maar met regelrechte ironie. Een treffend voorbeeld hiervan is het olieverfschilderij "Goudvis" uit 1902. Het was Klimts directe schilderkunstige reactie op de massale kritiek die traditionalisten op zijn faculteitsschilderijen uitten. Het schilderij droeg aanvankelijk zelfs de werktitel "Aan mijn critici". Op de voorgrond toont het werk een roodharige nimf die ondeugend naar de kijker glimlacht en openlijk haar blote billen toont. Het was een esthetisch briljant, maar onmiskenbaar gebaar van minachting voor de preutse bourgeoisie.

Zijn benadering van erotiek werd gekenmerkt door een ongefilterde openheid die taboe was in de maatschappij van zijn tijd. Waar de academische historieschilderkunst het naakte lichaam altijd verborg achter mythologische taferelen, bevrijdde Klimt de seksualiteit van deze morele beperking. Hij benaderde vrouwelijk verlangen en intieme levens niet vanuit een bestraffend perspectief, maar met empathische fascinatie.

In de jaren na zijn officiële vertrek uit de Secession in 1905, veroorzaakt door interne meningsverschillen, stond de kunstenaar geenszins stil. Door voortdurende dialoog met andere toonaangevende figuren uit die tijd, zoals Auguste Rodin, ontwikkelde hij zijn stijl gestaag verder in de richting van een expressiever modernisme. Zijn rol als mentor is bijzonder opmerkelijk. In 1907 ontmoette Klimt de uitzonderlijke jonge expressionist Egon Schielein 1908 en 1909 "Kunstschau", een belangrijk forum dat een internationaal platform bood voor moderne Weense kunst.

Ook buiten de landsgrenzen genoot hij in zijn latere jaren enorm succes. Op de Internationale Kunsttentoonstelling in Rome in 1911 won hij de eerste prijs voor het controversiële schilderij "Dood en Leven" – een fantasierijke compositie met uitgesproken surrealistische elementen

Kort voor zijn dood in 1916, tijdens zijn voorzitterschap van de "Liga van Oostenrijkse Kunstenaars", toonde hij opnieuw zijn affiniteit met de avant-garde op een tentoonstelling in de Berlijnse Secession. Hij exposeerde daar naast Egon Schiele, Oskar Kokoschka en Anton Faistauer. Klimt was daarmee de doorslaggevende drijvende kracht achter de integratie van Wenen in de internationale modernistische kunststroming.

Wie Gustav Klimt tegenwoordig reduceert tot kitsch met gouden accenten, miskent de explosieve kracht van zijn kunst. Hij schilderde geen aangename taferelen ter loutere decoratie, maar bracht juist radicale vernieuwingen en provocaties naar voren in zijn tijd.

Wie zich verder verdiept in zijn werk dan alleen de gedrukte versies van "De Kus", ontdekt een diep filosofische en tegenstrijdige vernieuwer wiens invloed op de kunstgeschiedenis verder reikt dan decoratief bladgoud.

Deskundige meningen over wetenschappelijke classificatie

Dr. Tobias G. Natter

Kwalificaties: Internationaal gerenommeerd kunsthistoricus, curator van talrijke tentoonstellingen over het Weense modernisme en auteur van de omvangrijke catalogus raisonné “Gustav Klimt – Complete Paintings” (2022).

Beoordeling: Dr. Natter was onder andere curator van de speciale tentoonstelling in het Josephinum in Wenen (2026), waarin Klimts werk opnieuw werd geëvalueerd in een medische context. Hij benadrukt de psychologische diepgang van de kunstenaar en weerlegt het beeld van hem als louter decorateur.

Klimt was meer dan een schilder van mooie oppervlakken. Hij beeldde het leven in al zijn facetten uit – in al zijn hardheid en waarheid. De tentoonstelling plaatst Klimt in zijn tijd: Wenen als een ‘laboratorium van de moderniteit’, waar artsen, kunstenaars en denkers voortdurend met elkaar in contact stonden

Link naar de context van de expert/tentoonstelling (SpringerMedizin 2026)

Dr. Christiane Druml

Kwalificaties: Directeur van het Josephinum (Museum voor de Geschiedenis van de Geneeskunde aan de Medische Universiteit van Wenen) en houder van de UNESCO-leerstoel in bio-ethiek.

Beoordeling: Ze plaatst Klimts werk op het directe snijvlak van kunst en natuurwetenschappen. De onderzoeksamenwerking die ze leidt, maakt duidelijk dat Klimts gedetailleerde onderzoek naar celweefselstructuren en menselijk verval niet puur esthetisch was. Het weerspiegelde veeleer een diepgaand biologisch begrip van het menselijk bestaan ​​(van geboorte tot dood), wat het conservatieve publiek van die tijd overrompelde.

Link naar het instituut en de tentoonstelling

Kunstwerken van Gustav Klimt

Ons Pinterest-bord over Gustav Klimt

(Je moet cookies hebben geaccepteerd om het Pinterest-bord te kunnen bekijken)

Kunstprints en door Klimt geïnspireerde kunstobjecten

In onze online galerie vindt u een selectie kunstprints, reproducties en door Klimt geïnspireerde kunstobjecten, zoals sieraden en meer.

Wandtapijten met werken van Klimt

In onze winkel vindt u handgemaakte wandtapijten met werken van Gustav Klimt.

Aanbevelingen voor verder onderzoek (externe online bronnen)

1. Google Arts & Culture – Klimts Gouden Fase: een interactieve, extreem digitale verkenning in hoge resolutie van de werken die tussen 1901 en 1909 zijn gemaakt. Dit platform maakt gebruik van digitale röntgen- en infraroodbeelden om de complexe werkmethoden van de schilder en de immense invloed van de mozaïeken in Ravenna te illustreren. Bezoek de tentoonstelling op Google Arts & Culture.
2. Vereniging van Beeldende Kunstenaars Wiener Secession:De officiële website van de historische en hedendaagse Secession biedt uitstekende historische achtergrondinformatie over de oprichting van de beweging, het architectonische concept van de tentoonstellingsruimte en de creatie van het monumentale Beethovenfries. Bezoek de website van de Secession.
3. Leopold Museum Wenen – Focus op het Weense modernisme: Het Leopold Museum herbergt een van 's werelds belangrijkste collecties Oostenrijkse kunst uit circa 1900. De online bronnen van het museum bieden wetenschappelijke essays en diepgaande analyses van de relatie tussen Gustav Klimt en zijn protegé Egon Schiele. Bezoek de website van het Leopold Museum

Lijst van bronnen

• Brontekst: “Gustav Klimt – De gouden jongen uit Wenen” (Word-document ingediend als onderdeel van de opdracht).
• SpringerMedizin (2026): “Gustav Klimt en de geneeskunde: hoe kunst en wetenschap Wenen rond 1900 vormgaven”. Wetenschappelijk rapport over de speciale tentoonstelling in het Josephinum, MedUni Wenen (gepubliceerd op 25 maart 2026).
• Google Arts & Culture / Belvedere Wenen: “Klimts gouden periode” (Digitale verwerking en historische datering van het werk).
• Natter, Tobias G. (2022): “Gustav Klimt – Complete Paintings”, Taschen Verlag, Keulen. (Gebruikt voor historische contextualisering en correctie van de chronologische fasen van zijn werk).
• TagSeoBlog (2012): Gearchiveerd bericht over de Google Doodle ter gelegenheid van de 150e verjaardag van Gustav Klimt (gebruikt om geboorte- en sterfdatums te verifiëren).