Handgetekend portret versus algoritme: Wat een handgetekend portret kan dat een door AI gegenereerde afbeelding niet kan

Al meer dan tien jaar tekenen we portretten met de hand aan de hand van foto's. In die tijd hebben we meer dan 10.000 opdrachten voltooid, variërend van individuele portretten tot complete familie- en huisdierportretten. Tijdens onze consultaties in de afgelopen twee jaar kwam dezelfde vraag opvallend vaak terug: Waarom zou je überhaupt de moeite nemen om een ​​portret met de hand te laten tekenen als een beeldgenerator binnen enkele seconden een vergelijkbaar beeld kan produceren?

Het antwoord heeft minder te maken met nostalgie dan men aanvankelijk zou denken, en nog minder met scepsis ten opzichte van technologie. Het zit hem in wat er daadwerkelijk gebeurt tussen de foto en het uiteindelijke beeld, in de beslissingen die onderweg worden genomen, en in wat uiteindelijk aan de muur moet komen te hangen, vaak voor decennia.

Wat een algoritme ziet en wat een kunstenaar ziet

Een beeldgenerator werkt met waarschijnlijkheden. Hij is getraind op miljoenen gezichten en heeft berekend hoe een plausibel gezicht dat op het sjabloon lijkt eruit zou kunnen zien. Een kunstenaar werkt in de tegenovergestelde richting. Die begint niet met waarschijnlijkheden, maar met afwijkingen: de lichte asymmetrie in een glimlach, de rimpel die ontstaat bij het lachen, de manier waarop een oor een beetje uitsteekt. Juist aan de hand van zulke details herkennen familieleden een gezicht, niet aan de statistisch meest waarschijnlijke versie ervan.

Bij een enkel portret is dit verschil vaak nauwelijks merkbaar. Maar zoals in een groot deel van onze projecten het geval is, wordt het duidelijk wanneer vier of vijf personen uit verschillende foto's tot één afbeelding moeten worden gecombineerd. Een algoritme moet de belichting, het perspectief en de verhoudingen van de afzonderlijke afbeeldingen aanpassen zonder de foto's zelf te begrijpen.

Op dit punt maakt de illustrator bewuste keuzes: welke foto geeft de persoon het beste weer zoals de familie hem of haar zich herinnert? Dit is geen technische optimalisatie; het is een interpretatie, en het is precies deze interpretatie die later als een gelijkenis wordt ervaren.

Een verschil dat nu ook in juridische termen tot uiting komt

Wat veel klanten verrast, is dat het verschil tussen handgetekende en door AI gegenereerde afbeeldingen niet langer alleen een kwestie van smaak is, maar steeds vaker ook een juridische kwestie. Volgens de huidige Duitse en Europese jurisprudentie is puur door AI gegenereerde content over het algemeen niet auteursrechtelijk beschermd.

Alleen werken die gebaseerd zijn op een herkenbare menselijke creatieve inspanning zijn beschermd, zoals een gedetailleerde uitleg op urheberrecht.de laat zien. Voor een familieportret dat bedoeld is om van generatie op generatie te worden doorgegeven, is dit meer dan een juridische voetnoot. Het betekent dat er uiteindelijk een werk ontstaat dat daadwerkelijk van iemand is – namelijk van de persoon die het heeft getekend.

Waarom kijkers handgemaakte kunst anders beoordelen

De waardering van kunst hangt aantoonbaar af van de vraag of kijkers weten hoe een kunstwerk tot stand is gekomen. Een onderzoek van de Universiteit van Hohenheim toont aan dat kunstwerken die als door mensen gemaakt werden geïdentificeerd, consequent beter werden beoordeeld in directe vergelijkingen met afbeeldingen die als door AI gegenereerd werden bestempeld. De reden hiervoor ligt minder in het resultaat zelf dan in de toegeschreven intentie.

Een handgetekende afbeelding belichaamt op zichtbare wijze de tijd, concentratie en beslissingen van een persoon, zelfs als de kijkers deze niet in woorden kunnen vatten. Juist deze wetenschap verandert de manier waarop een geschenk wordt ervaren, vooral wanneer het herinneringen oproept, zoals aan grootouders of een overleden huisdier.

Waar liggen de grenzen van AI bij familiefoto's?

In de praktijk blijken de beperkingen op drie belangrijke gebieden duidelijk te zijn. Ten eerste, wanneer er meerdere personen op één afbeelding staan: een generator laat gezichten vaak te veel op elkaar lijken, waardoor broers en zussen in de uiteindelijke afbeelding ineens meer op elkaar lijken dan in werkelijkheid. Ten tweede, bij fotomateriaal van lage kwaliteit of oud materiaal, wat vaak de enige beschikbare bron is voor herdenkingsportretten van overleden familieleden.

Een kunstenaar kan ontbrekende beeldinformatie compenseren met ervaring en specifieke vragen stellen wanneer iets onduidelijk is, terwijl een algoritme de gaten opvult met statistisch plausibele, maar verzonnen details. Ten derde is er de algehele aanpak van het proces: een door AI gegenereerd beeld, een handgetekend portret, wordt gecreëerd via een proces waaraan het gezin kan deelnemen, van het selecteren van de foto's tot het goedkeuren van het uiteindelijke voorbeeld voordat het zelfs maar wordt afgedrukt.

Deze goedkeuring vóór het drukken is in de praktijk geen onbelangrijk detail, maar juist de basis van vertrouwen. Iedereen die een portret van een overleden familielid bestelt, wil van tevoren kunnen zien of de gelijkenis accuraat is en de mogelijkheid hebben om aanpassingen te maken. Een geautomatiseerd proces biedt dit soort feedback doorgaans niet op dezelfde manier.

Hoe het daadwerkelijke proces in de workshop eruitziet

Een typische opdracht begint niet met één perfecte foto, maar vaak met verschillende opnamen waaruit eerst een samenhangend beeldconcept moet ontstaan. Voor een portret van vier of vijf familieleden worden eerst de foto's bekeken die elkaar het beste aanvullen qua belichting, blik en uitdrukking. Pas daarna begint het eigenlijke tekenen.

Na de eerste schets ontvangt het gezin een voorbeeld voordat er daadwerkelijk wordt afgedrukt en kan feedback geven als er iets niet helemaal klopt aan de gelijkenis. Dit soort feedback is zelden mogelijk bij automatisch gegenereerde afbeeldingen. Een generator levert een resultaat, geen dialoog.

Dit is vooral duidelijk bij dierenportretten, die een aanzienlijk deel van onze opdrachten uitmaken. De vacht, het vachtpatroon en de houding van een huisdier verschillen vaak meer van persoon tot persoon dan bij mensen. Juist deze details bepalen of een eigenaar zijn of haar eigen huisdier in het portret herkent.

Een generator grijpt vaak terug op het statistisch typische rasbeeld. Een illustrator daarentegen zoekt specifiek naar dat ene kenmerk waaraan een dier door zijn eigenaar wordt herkend, zoals een scheef oor of een specifieke hoofdhouding.

Wat komt er uiteindelijk aan de muur te hangen?

Uiteindelijk is het niet de techniek achter een schilderij die bepaalt of het een plek aan de muur verdient, maar wat het bij de kijker oproept. Van de meer dan 10.000 opdrachten bij familiesportrait.de is dit de meest voorkomende feedback: mensen herkennen niet alleen een gezicht in een handgetekend portret, maar ook een gebaar. Iemand heeft de tijd genomen om zich in de foto's te verdiepen, vragen te stellen en bewuste beslissingen te nemen voordat de eerste lijn werd getrokken.

Dit kan niet geautomatiseerd worden, hoe goed de technologie in de komende jaren ook mag worden, omdat het geen technisch probleem is, maar een kwestie van houding ten opzichte van het beeld. Voor een portret dat tientallen jaren aan de muur moet hangen en uiteindelijk aan de volgende generatie moet worden doorgegeven, blijft dit het cruciale verschil, niet de resolutie en niet de snelheid waarmee het is gemaakt.

Joachim Rodriguez y Romero

Eigenaar en directeur van Kunstplaza. Publicist, redacteur en gepassioneerd blogger op het gebied van kunst, design en creativiteit sinds 2011. Succesvolle graad in webdesign als onderdeel van een universitair diploma (2008). Verdere ontwikkeling van creativiteitstechnieken door middel van cursussen vrij tekenen, expressieschilderen en theater/acteren. Diepgaande kennis van de kunstmarkt door jarenlang journalistiek onderzoek en talrijke samenwerkingen met actoren/instellingen uit de kunst en cultuur.

www.kunstplaza.de/