Duitse literatuur in de hoge middeleeuwen: spannende verhalen en ontroerende minnesangen

Helemaal aan het begin: Literatuur in crisis

We bevinden ons ongeveer in het jaar 1000 , en de Duitsers waren nog maar één of twee generaties oud (de naam "Regnum teutonicum" vermeld in 920) toen ze de tamelijk onartistieke beginfase van de Duitse schrijftaal (vertalingen uit het Latijn, voornamelijk wetten of gedragsregels, vroege geschiedschrijving) wat meer flair begonnen te geven. De eerste taalkundige kunstwerken werden gecreëerd.

Enkele ridders waren al innovatief en vooral rijk genoeg geweest om de geheimen van de schriftelijke expressie te verwerven, en ze hadden deze kennis onmiddellijk gebruikt om hun eigen heldendaden op schrift te stellen of om hun geliefden over hun liefde te schrijven, maar dit waren nog zeer aarzelende en zeldzame beginnetjes.

Bovendien beleefde de Duitse literatuur halverwege de 9e eeuw haar eerste grote crisis. Het Frankische Rijk stortte in onder de nakomelingen van Karel de Grote, en een nieuwe dynastie (de Ottonen) moest om de macht strijden. In deze chaos ging alles wat eerder als tere zaadjes van de vroege Duitse literatuur in kloosters en aan koninklijke hoven was ontkiemd, aanvankelijk verloren. De werken van een eenzame literaire ster, de monnik Notker Labeo van St. Gallen , verdwenen in de vergetelheid te midden van een vloedgolf aan vrome devotionele literatuur.

Maar in ieder geval: we werden nu de Duitsers; de laatste Ottoonse keizer die regeerde "Regnum teutonicum" Hendrik II (973-978), werd in 1014 ook de eerste keizer van het Heilige Roomse Rijk (van de Duitse Natie, hoewel deze toevoeging pas in de late 15e eeuw gangbaar werd); het Duitse grondgebied werd afgebakend.

Hendrik had een goed geordend rijk achtergelaten. Omdat zijn huwelijk met keizerin Kunigunde echter kinderloos bleef, betekende zijn dood het einde van de Ottoonse dynastie. Er was een nieuwe heerser nodig, en in dergelijke gevallen werd die bepaald door onderhandelingen tussen de magnaten van het rijk; de Salische Koenraad II kwam als winnaar uit de bus.

Hij bleef keizer van het Heilige Roomse Rijk tot 1039 en had weinig te bieden dat het literaire leven van die tijd wezenlijk zou hebben bevorderd. Conrad II moest allereerst rechtvaardigen waarom de Salische dynastie de ware "geboren koningen" waren. De "literaire energie" van de heerser werd voornamelijk gekanaliseerd in geschriften van zijn hofhistoricus, Wipo, om Conrads koningschap op een heel andere manier te rechtvaardigen dan dat van zijn voorganger. Conrad was getrouwd met een Karolingische vrouw en wilde zich meer identificeren met Karel de Grote, die in de Middeleeuwen als het ideale heersersfiguur werd beschouwd.

Konrad schijnt sowieso niet veel literaire energie te hebben gehad. Zijn vader stierf jong en zijn moeder had weinig aandacht voor hem. Tegen de tijd dat hij rond zijn tiende levensjaar aan de zorg van een bisschop werd toevertrouwd, was het waarschijnlijk te laat om de verloren tijd in te halen en hem een ​​degelijke basis voor zijn opleiding te geven.

Volgens Wipo kon Konrad niet eens lezen. De (onbekende) tijdgenoot van de Kroniek van Novalese beschreef Konrad als een onwetende, onbekwame man, onervaren in alle wetenschappen – wanneer de heerser zo ongeschoold is, voelen de mensen zich doorgaans niet aangemoedigd om zich met literatuur bezig te houden.

Het culturele klimaat verbetert

De opvolger van Conrad II in 1039 was Hendrik III, die een heel andere opvoeding kreeg dan zijn vader: Conrad zorgde ervoor dat zijn zoon een uitstekende opleiding genoot, met twee vooraanstaande bisschoppen van het rijk en de historicus Wipo als zijn tutoren. In deze opvoeding vormden onderwijs, geleerdheid en wijsheid de fundamenten van de koninklijke ethiek, en Hendrik III wordt dan ook in lofredes geprezen als een vredelievende heerser van een nieuw tijdperk van harmonie en vrede.

De turbulente tijden werden wat rustiger en de geur van geleerdheid doordrong het land. Dit klimaat bleef in wezen aanhouden onder Hendrik IV (ondanks zijn conflict met de pausen, dat leidde tot de Mars naar Canossa in 1077 en vervolgens tot een periode van rivaliserende koningen) en zijn opvolger Hendrik V (Koning der Romeinen in 1106 en Keizer van het Heilige Roomse Rijk van 1111 tot 1125).

Vanaf ongeveer 1050 gebeurde er veel op het gebied van de "Duitse literatuur": de eerste vroegmiddelhoogduitse rijmende coupletten werden door geestelijken voorgedragen, en de eerste heilsverhalen, zoals de Ezzolied (1065), en legendarische gedichten, zoals de Annolied (1077), werden geschreven. Verhalende literatuur legde het Oude en Nieuwe Testament uit in de volkstaal, en talloze Maria-gedichten waren erop gericht Duitstalige lezers te helpen het eeuwige heil te bereiken door devotie tot de Heilige Maagd Maria, Moeder van God.

Rond het midden van de 12e eeuw begon een ingrijpende verandering: de literatuur werd diverser en behandelde onderwerpen die voorheen nooit de moeite waard waren geacht om op te schrijven of vast te leggen. Zo ontstonden geschriften die niet alleen door geestelijken en heersers in de volkstaal werden voorgeschreven, maar die ook daadwerkelijk de mensen interesseerden.

Tegelijkertijd zorgde dit er ook voor dat de vormen van deze vroege literatuur aanzienlijk diverser werden: er ontstonden hoofse lyrische poëzie en vermakelijke verhalen in het Duits, evenals geschiedschrijving in het Duits en seculier georiënteerde poëzie.

Zelfs in de legendarische gedichten van die tijd ontdekten de auteurs een voorheen ondenkbare interesse in het individu; levensverhalen werden voor het eerst niet alleen symbolisch verteld, maar met een concrete persoonlijkheid in het centrum – zo kreeg de Duitse roman zijn protagonist (de term zelf is echter iets ouder, hij komt uit de klassieke Griekse tragedie en verwijst naar de acteur die de hoofdrol speelt).

Zodra er Duitse literatuur bestaat, verschijnen de eerste bestsellers

Zelfs in de Middeleeuwen vonden mensen verhalen over echte mensen en hun individuele lotgevallen interessanter dan juridische teksten of stichtelijke geschriften over het voorbeeldige gedrag van een symbolische figuur; de "eerste Duitse romans" werden enthousiast ontvangen.

In zijn Alexanderlied, rond 1150, beschreef de priester Lamprecht het leven en de daden van de oude superster Alexander de Grote in gedenkwaardige verzen. Rond 1170 vertaalde Heinrich von Veldeke de legende van (de heilige) Servatius in de volkstaal. Volgens de legende kon Servatius de inwoners van Tongeren waarschuwen voor de aanval van de Hunnen en hen zo redden, omdat Petrus hem deze val van de Hunnen in een verschijning had voorspeld.

Voor bijzonder boeiende verhalen werkten vaak meerdere schrijvers samen om een ​​versie voor het volk te creëren: De Visio Tnugdali bijvoorbeeld, werd destijds als bijzonder spannend beschouwd. Het vertelt over de visioenen van de losbandige ridder Tnugdali en hoe hij door het leven, of liever gezegd door een engel, gezuiverd wordt.

Dit allereerste "religieuze sciencefictionverhaal" werd in (minstens) twee versies in de volkstaal vertaald: ergens tussen 1160 en 1190 schreef een onbekende auteur de "Tundalus van de Neder-Rijn", waarvan slechts fragmenten bewaard zijn gebleven. Waarschijnlijk in 1190 zette priester Alber van de abdij van Windberg zijn "Tundalus" op muziek met maar liefst 2200 Middelhoogduitse verzen.

De eerste Duitse bestsellers volgden al snel: rond 1150 schreven enkele geestelijken aan het hof van Regensburg de eerste Duitse keizerlijke kroniek – in maar liefst 17.283 verzen vertelt deze het verhaal van het rijk van Caesar tot de regerende Conrad III.

Dit werk was destijds een bestseller en is tot op de dag van vandaag bewaard gebleven in zo'n 40 verschillende versies. De Kaiserchronik is daarmee de meest omvattende en complete tekst van de vroegmiddelhoogduitse literatuur die ons tegenwoordig ter beschikking staat.

Het lied van Roland (1170), waarin priester Konrad de strijd van Karel de Grote en zijn volgelingen tegen de Spaanse Saracenen beschrijft, werd ook een succes. Hoewel de held Roland het hier niet goed doet en een martelaarsdood sterft, is hij tenminste in staat Karel de Grote te redden (geholpen door goddelijke tussenkomst).

De eerste literaire bloei van de Duitse taal

Deze nieuwe onderwerpen gaven aanleiding tot een eerste gouden eeuw van de Duitstalige literatuur; in de decennia na 1150 ontwikkelden zich belangrijke literaire centra aan de verschillende aristocratische hoven, die een levendige literaire cultuur en praktijk bevorderden. Hier is de zogenaamde 'hofliteratuur' .

Tristant und Isalde" wordt beschouwd als een ietwat minder elegante "vroege hoofse" voorloper van deze hoofse poëzie. Het is een buitengewoon kleurrijk, rijk gedetailleerd verhaal, geschreven in een stijl die meer klinkt alsof het mondeling is overgeleverd, en de ietwat onhandige directheid ervan kan voortkomen uit het feit dat het waarschijnlijk geschreven is als een soort "avonturenroman voor tieners" voor de 17-jarige zoon van Hendrik de Leeuw.

"Eneas Romance", geschreven tussen 1170 en 1188, is vernieuwend en buitengewoon vlekkeloos in rijm en metrum . Het is tevens het eerste werk dat niet alleen de ridderlijke strijd, het drama en de waarden die ermee gepaard gaan, de moeite waard acht om te beschrijven, maar ook de voorheen nogal onderschatte waarde van de hoofse liefde benadrukt (die in de hoofse cultuur zowel staat voor verfijning in sociale omgang als voor de emotioneel-erotische relatie tussen man en vrouw).

Na dit baanbrekende overgangswerk ontwikkelde zich in de literaire Hoge Middeleeuwen een buitengewoon rijke hoofse vertelkunst, vaak gebaseerd op Franstalige modellen (Chrétien de Troyes), met vele uitmuntende hoofse heldendichten geschreven in het Middelhoogduits.

Formeel gezien volgde het meer Franstalige modellen (Chrétien de Troyes). Het volgde over het algemeen westerse modellen, maar inhoudelijk was het meer georiënteerd op de Angelsaksische cultuur met de cyclus van legendes rondom Koning Arthur (waaruit ook Chrétien de Troyes' Oudfranse Perceval voortkomt).

De klassieke Middelhoogduitse literatuur komt hier goed tot uiting, bijvoorbeeld in "Erec" (geschreven tussen 1180 en 1190), de eerste Duitse Arthurroman in Middelhoogduitse verzen; dezelfde auteur presenteerde "Iwein" , eveneens een Middelhoogduitse Arthurroman in verzen, die het verhaal vertelt van een ridder van de Ronde Tafel aan het hof van Koning Arthur.

Rond 1200 stortte Gottfried von Straßburg zich ook op een onderwerp dat destijds zeer populair was: de legende van Tristan en Isolde, die werkelijk alles biedt wat een meeslepend verhaal kan bevatten – avonturen en intriges, bedrog en wonderen, eeuwige en oneindige liefde en het mislukken ervan, kortom, geweldige cinema.

Nog steeds relevant vandaag de dag – Parzival en het Nibelungenlied

Het onbetwiste hoogtepunt van de Middelhoogduitse literatuur is Wolfram von Eschenbachs Parzival , voltooid rond 1210. Dit werk, dat maar liefst 25.000 rijmende coupletten omvat, is in moderne edities verdeeld over 16 boeken. De reis van de protagonist, van onwetende man tot Graalkoning, zoals Wolfram von Eschenbach die in ingewikkelde verhaallijnen vertelt, heeft de Duitsers lange tijd geboeid en leidde tot talloze literaire, artistieke en muzikale bewerkingen.

Nog een van onze "eeuwige bestsellers" vindt zijn oorsprong aan het begin van de 13e eeuw: het Nibelungenlied . De kern van dit verhaal vindt zijn oorsprong in de Volksverhuizing, een zogenaamd "heldhaftig tijdperk" in onze geschiedenis, waarin onze voorouders veel ontberingen hebben doorstaan ​​en daarom veel helden nodig hadden. De historische kern van de Nibelungensaga bestaat uit verschillende massamoorden tijdens de Volksverhuizing, die in latere werken steeds meer werden verweven.

Dit heldenepos was voorheen mondeling overgeleverd; de Romeinen, die als enigen iets hadden opgeschreven, hadden vanzelfsprekend weinig interesse in het vastleggen van de heldendaden van de Germaanse volkeren. Het werd nu voor het eerst opgeschreven in het Middelhoogduits, de nog jonge schrijftaal van het Duits.

Het verschilt daarom enigszins in kwaliteit van Parzival, waarmee de auteurs voor het eerst een soort 'moderne' vertelcultuur vestigden, die haar oorsprong vond in buitenlandse culturele sferen. Het Nibelungenlied daarentegen vertelt over 'oorspronkelijke Duitse' heldendaden en verwierf waarschijnlijk daarom later de status van een belangrijk nationaal epos van de Duitsers.

Tot de meest opmerkelijke werken uit deze periode behoren Wigalois, een Arthurroman geschreven door Wirnt von Grafenberg tussen 1210 en 1220, en de versroman Willehalm von Orlens, voltooid rond 1240, geschreven door Rudolf von Ems, een belangrijk en geleerd episch dichter, die met gratie en tederheid het verhaal vertelt van de jeugdliefde tussen Willehalm en Amélie, een van de beroemdste geliefden uit de Middeleeuwen.

Eindelijk wordt het 'interpersoonlijke' aspect ontdekt

Deze periode markeert ook de geboorte van de Duitse lyrische poëzie. Met de "Hohe Minne", de stilering van hoofse liefde tot een ideaal en platonisch liefdesbeeld, uitgedrukt door de ridderlijke hofmakerij van een dame, ontwikkelde zich de Minnesang, die de poëzie van verzen en gezegden omvatte.

De eerste werken van dit type werden in het midden van de 12e eeuw gepresenteerd door een onbekende auteur (of groep auteurs) genaamd "Der von Kürenberg" ; Reinmar de Oudere of Reinmar von Hagenau droeg in de tweede helft van de 12e eeuw ook zijn eerste werken bij aan Minnesang.

Tot de meesters van deze liefdespoëzie uit de hoge middeleeuwen behoorde Heinrich von Morungen, geboren rond 1220 in Leipzig, van wie 35 minnesang (liefdesliederen) met 115 strofen bewaard zijn gebleven. Bovenal werd Walther von der Vogelweide (ca. 1170 tot 1230) beschouwd als de belangrijkste Duitstalige lyrische dichter van de middeleeuwen.

Hij liet 90 liefdesliederen en 150 aforismen na, waarin hij op kunstzinnige wijze het ideaal van 'gelijkwaardige liefde' oproept, een liefde die verder gaat dan de aanbiddende, onvervulde liefde: hier wordt op een zeer moderne manier uitgegaan van een klasseonafhankelijke, wederkerige en vervullende liefde, en Walther von der Vogelweide beschrijft ook liefdeservaringen die zich in de natuur afspelen.

Walther von der Vogelweide beperkte zich niet tot de 'erotische literatuur' van zijn tijd; hij bekritiseerde ook het keizerlijke beleid in politieke geschriften, waarbij hij soms harde taal gebruikte, zoals in zijn ontevreden toon uit 1213. Walther von der Vogelweide is wellicht de eerste beroemde schrijver die in zijn eigen tijd als literair rolmodel werd vereerd. Hij werd door literaire figuren uit de late middeleeuwen al als een legende beschouwd.