Gebouwen in Duitsland – Van de oudheid tot de romaanse periode

Architectuur is een kunstvorm die constant en merkbaar deel uitmaakt van ons dagelijks leven . Mensen die in de buurt van werkelijk indrukwekkende architectonische werken wonen , ervaren ongetwijfeld een blijvende verbetering van hun levenskwaliteit doordat ze dagelijks herinnerd worden aan de schatten die ze om zich heen hebben – in tegenstelling tot toeristen die speciaal komen om deze indrukwekkende gebouwen te bewonderen, hebben zij er elke dag toegang toe!

In Duitsland kunnen we de architectonische overblijfselen uit het verleden vanaf de oudheid tot heden traceren:

In de voetsporen van het Romeinse Rijk

Aan het begin van onze jaartelling had het toenmalige wereldrijk, het Romeinse Rijk, delen van het zuiden en westen van het land bewoond door Germaanse stammen gekoloniseerd, en het waren zij die ons de eerste architectonische werken nalieten (de Germaanse stammen woonden in nederzettingen van houten hutten en lieten geen blijvende gebouwen na).

Enkele overblijfselen van de Romeinse grensversterkingen, gebouwd tussen 100 en 150 na Christus, zijn vandaag de dag nog steeds te bewonderen. De Limes vormde de grens tussen de huidige Duitse deelstaten Beieren, Baden-Württemberg, Rijnland-Palts en Hessen. Dit complexe systeem van barrières, bestaande uit palissaden, grachten en wallen, is nog steeds in het landschap terug te vinden. In 2005 werd het, door UNESCO aangewezen als werelderfgoed .

Hoe het ook gebouwd is, een barrière oogt van dichtbij niet bepaald spectaculair. Daarom zijn sommige van de circa 900 wachttorens en de ongeveer 120 kleinere en grotere troepenkampen of forten in verschillende mate gerestaureerd.

Claus te Vehne van 74189 Weinsberg heeft een bewonderenswaardige lijst samengesteld van de reconstructies die absoluut een bezoek waard zijn op zijn website www.limesseiten.de . Hier vindt u nu nog meer informatie over de Romeinse overblijfselen langs de Limes in Baden-Württemberg, Beieren, Hessen, Noordrijn-Westfalen, Rijnland-Palts en Saarland.

Naast militaire installaties ontdek je ook Romeinse villa's en andere vondsten zoals bouwwerken, steengroeven en grafstenen. Veel hiervan zijn voorzien van foto's, waardoor zelfs een eenvoudige wandeling over deze website een leerzame en vermakelijke reis naar het verleden wordt.

Wil je kinderen echter inspireren met dit uitstapje naar de oorsprong van onze architectuur, kies dan voor speciale dagen zoals de Romeinse Dagen in het Romeinse fort en museum in Aalen (demonstraties, nagespeelde veldslagen, modeshows, Romeins eten) of een van de activiteitendagen in het volledig gereconstrueerde fort Saalburg bij Bad Homburg, waar tal van boeiende thema's aan bod komen.

Recente archeologische vondsten tonen aan dat de Limes (Romeinse grens) nog steeds waardevolle wetenschappelijke ontdekkingen oplevert. Begin 2024 presenteerden onderzoekers de resultaten van een opgravingscampagne nabij Bad Ems, waarbij perfect bewaard gebleven houten palen van Romeinse verdedigingsgrachten uit de 1e eeuw werden opgegraven.

Markus Wittköpper (expert in de conservering van nat hout bij het Leibniz Centrum voor Archeologie – LEIZA) beschrijft de bijzondere kenmerken van de vondst:

Deze uitzonderlijk goed bewaarde archeologische vondsten danken we vooral aan de zuurstofarme, vochtige grond, die bedekt was met dichte sedimentlagen. In mijn 35 jaar professionele ervaring ben ik nog nooit zulke stevig hechtende sedimentafzettingen tegengekomen.”

De Romeinen hadden ook een burgerlijk leven. Voor dit burgerlijk leven bouwden ze bruggen, thermenbaden, amfitheaters en stadspoorten, zoals de Porta Nigra. Dit is waarschijnlijk de best bewaarde stadspoort uit de oudheid en bevindt zich tegenwoordig aan de rand van het stadscentrum van Trier.

In de oude Romeinse stad zijn ook de ruïnes van verschillende thermen te bezichtigen. Er is een gereconstrueerde basiliek (de Basiliek van Constantijn), de Romeinse brug en een amfitheater. De eerste muren van de kathedraal dateren eveneens uit de Romeinse tijd, net als het begin van de Dom van Keulen. Romeinse bouwwerken zijn ook te vinden in de oorspronkelijke Romeinse steden Augusta Vindelicorum (Augsburg) en Cambodunum (Kempten), evenals op verschillende andere locaties in Beieren, Hessen en Baden-Württemberg.

In deze voormalige burgergebieden worden nog steeds vondsten gedaan die ons historisch inzicht verrijken. In december 2024 werd in Frankfurt am Main een zilveren amulet uit de 3e eeuw, het oudste bekende bewijs van het christendom ten noorden van de Alpen, aan het publiek gepresenteerd. Prof. dr. Markus Scholz (archeoloog en expert in provinciale Romeinse archeologie, Goethe-universiteit Frankfurt) ontcijferde het opschrift en gaf de volgende uitleg:

De auteur moet een zeer begaafd schrijver zijn geweest. Het is opmerkelijk dat het opschrift geen verwijzing naar een ander geloof dan het christendom bevat

Vanaf het moment van hun grootste expansie werden de Romeinen geleidelijk teruggedrongen door verschillende Germaanse stammen. Daarmee verdwenen de stedelijke cultuur en de architectonische ontwikkelingen voor een aanzienlijke periode. Pas met Karel de Grote bracht het Frankische Rijk, , een heerser voort die over de middelen beschikte om omvangrijke bouwprojecten te ondernemen.

Frankische Rijk en Preromaanse periode

Dit brengt ons bij de 8e eeuw in de architectuur . In de kunstgeschiedenis staat deze periode bekend als de preromaanse periode en omvat voornamelijk architectonische werken. Het markeert de overgang van de late oudheid naar de romaanse periode en strekt zich dus ruwweg uit van de 5e tot de 11e eeuw.

Karel de Grote , of liever zijn bouwmeester Odo van Metz, liet ons de Palatijnse kapel in Aken na, die waarschijnlijk vanaf het jaar 793 werd gebouwd in een project dat meerdere jaren in beslag nam (de kapel werd ingewijd in 798).

Deze kapel van het voormalige keizerlijke paleis, die tegenwoordig het middelpunt van de Dom van Aken vormt, werd ontworpen als een achthoek en was daarmee waarschijnlijk gemodelleerd naar de beroemdste gebouwen van die tijd.

Een vergelijkbare vorm is te vinden in de San Vitale-kerk in Ravenna en de kerk van de Heiligen Sergius en Bacchus in Constantinopel (de "Kleine Hagia Sophia"), belangrijke Byzantijnse kerkgebouwen uit de 6e eeuw. Ook laatantieke statige gebouwen zoals de Sint-Gereonkerk en het Praetorium in Keulen hadden achthoekige koepels.

Deze gebouwen vertegenwoordigden het toppunt van architectonische vaardigheid uit die tijd, waaraan zelfs de Frankische architect Odo van Metz zo'n 150 jaar later geen nieuwe inzichten meer kon toevoegen. De Palatijnse kapel van de keizer bleef nog meer dan 200 jaar het hoogste en meest omvangrijke gebouw ten noorden van de Alpen.

Toelichting op de illustratie:

• Afbeelding 1: Bronhuis in Tusculum (Etr.)
• Afbeelding 2: Constructie van de ronde boog (Etr.)
• Afbeelding 3: Thor naar Volterra (Etr.)
• Afbeelding 4: Thor naar Perugia (Etr.)
• Afbeelding 5: De Cloaca Maxima in Rome (Etr.). Circa 600 v.Chr.
• Afbeelding 6: Etruskische tempel. Naar de reconstructie van G. Semper.
• Afbeelding 7: Plattegrond van de Etruskische tempel
• Afbeelding 8: Kolom van de cucumella naar de vulci (Etr.)
• Afb. 9: Zogenaamde tombe van de Horatii en Curiatii (Etr.)
• Afbeelding 10: Oud graf in Castell d'Asso
• Afb. 11: Grabcippus (Seitenans. Etr.)
• Afbeelding 12: Tongewelf (Romeins)
• Afbeelding 13: Kruisgewelf (Romeins)
• Afbeelding 14: Plattegrond van het Pantheon (Romeins). 26 v.Chr.
• Afbeelding 15: Verhoging van het Pantheon
• Afbeelding 16: Doorsnede van het Pantheon
• Afbeelding 17: Tempel van Venus en Roma in Rome
• Afbeelding 18: Plattegrond van de Tempel van Venus en Roma

van deze preromaanse Karolingische gebouwen zijn bewaard gebleven. De gebouwen die niet werden afgebroken om plaats te maken voor nieuwbouw of die in verval waren geraakt, werden verder ontwikkeld en vaak volledig overwoekerd door latere bouwstijlen. Het klooster op het eiland Reichenau en de kloosters van Fulda en Lorsch behoren tot de overgebleven voorbeelden van Karolingische architectuur, hoewel er slechts kleine delen van de oorspronkelijke structuren overgebleven zijn, zoals het poortgebouw of de koninklijke zaal van de abdij van Lorsch, of er helemaal geen zichtbare resten meer zijn.

Romaanse kunst – Europese kunst in opkomst

De kloosterkerk van Sint-Michiel in Hildesheim werd gebouwd tussen 1010 en 1030 en luidde daarmee het eerste grote Europese kunsttijdperk in: de romaanse periode.

Romaanse architectuur is de eerste kunsthistorische periode na de oudheid waarin gebouwen in Europa opnieuw een artistiek niveau bereikten dat een eigen naam waardig is. De kenmerkende stijl, herkenbaar aan muren van massieve stenen blokken, zuilen met blokvormige kapitelen, ronde bogen en boogvensters, ontwikkelde zich gelijktijdig in heel Europa rond de eeuwwisseling van het eerste millennium.

Veel interessante gebouwen uit deze periode zijn voor ons bewaard gebleven. In deze tijd werden talloze kerken en kloosters gesticht en werd begonnen met de bouw van vele kastelen. Bewijs van romaanse architectuur is nu overal in Duitsland te vinden: de Romaanse Route loopt door Saksen-Anhalt, kasteel Wartburg torent boven het Thüringer stadje Eisenach uit, en romaanse gebouwen zijn onder andere de collegiale kerk van Sint-Servatius in Quedlinburg, de kathedraal van Braunschweig en de kathedraal van Lübeck.

De architectuur in het zuiden was levendiger dan ooit tevoren, zoals we kunnen zien aan de kathedraal van Trier, de kathedraal van Worms, de kathedraal van Mainz en vooral de kathedraal van Speyerin de 11e eeuw het grootste gebouw in de christelijke wereld.

De kathedraal van Speyer, gewijd aan de Heilige Roomse Keizer en de Heilige Maria, is het belangrijkste romaanse gebouw in Duitsland. Na de bijna volledige verwoesting van de abdij van Cluny tijdens de Franse Revolutie, werd de "Kathedraal van de Heilige Maria en de Heilige Stefanus" (de officiële naam) de grootste overgebleven romaanse kerk ter wereld.

De Rijnlandse romaanse stijl bracht ook prachtige, vaak kleurrijk beschilderde gebouwen voort, zoals de Sint-Pieterskerk in Bacharach of de Dom van Limburg.

Toelichting op de illustratie:

• Fig. 5. Huis van Pansa, gemiddelde lengte van A tot B (vestibulum, ostium, atrium, tablinum, zuilengalerij, oecus)
• Afbeelding 6. Huis van Pansa, gereconstrueerd perspectief interieurzicht van A naar B van de plattegrond
• Afbeelding 3. Het aquaduct van Claudius in Rome, 52 n.Chr.
• Afbeelding 8. Graf van Hadrianus in Rome (reconstructie) 135/136 n.Chr. (nu Castel Sant'Angelo)
• Afbeelding 9. Plattegrond van het mausoleum
• Afbeelding 10. Doorsnede van het Mausoleum van Hadrianus (naar Knapp) – ventilatiekanaal, centrale kamer – grafkamer, ventilatieopeningen, opgaande gang, ingang met het standbeeld van Hadrianus
• Afbeelding 4. Het huis van Pansa in Pompeii. Plattegrond
• Afbeelding 7. Boog van Constantijn in Rome. 4e eeuw na Christus.
• Afbeelding 1. Amfitheater in Nîmes. Buitengevel
• Afbeelding 2. Plattegrond
• A tot de hoogte van de laatste trede van de buitenste omheining
• B tot de hoogte van de tweede omheining
• C tot de hoogte van de eerste omheining
• D is het gemiddelde over het gehele grondoppervlak
• Afbeelding 11. Hal van de Baden van Caracalla in Rome, 216 n.Chr.
• Afbeelding 12. Peristyle van het paleis van Diocletianus in Spalato, 305 n.Chr.
• Afbeelding 13. Booglatei en kolomdecoratie bij de Porta Aurea van het Paleis van Diocletianus

Veel gebouwen werden in de romaanse stijl begonnen en pas voltooid in de daaropvolgende gotische periode , die aan het begin van de 13e eeuw in Spanje, Italië en ten noorden van de Alpen ontstond (in Frankrijk vertonen gebouwen vanaf ongeveer 1130 gotische kenmerken).

Zo werden de kastelen van Neurenberg en Wartburg in de 11e eeuw gebouwd en later in gotische stijl uitgebreid, de laatste bouwfase van de Dom van Bamberg valt al in de gotische periode en het klooster van Maulbronn werd tussen de 12e en 15e eeuw door de cisterciënzers gebouwd en bevat daarom veel gotische elementen.

Dat deze vloeiende overgangen nog steeds een onderwerp van architectuuronderzoek zijn, blijkt bijvoorbeeld uit het cisterciënzerklooster van Maulbronn. prof. dr. Matthias Untermann (emeritus hoogleraar Europese kunstgeschiedenis aan de Universiteit van Heidelberg) gedetailleerd hoe verschillende bouwfasen in Maulbronn naadloos in elkaar overvloeiden en hoe gotische elementen werden geïntegreerd in de oorspronkelijk romaanse structuur.

Tegenwoordig worden historische gebouwen meestal beheerd door toegewijde professionals die er alles aan doen om het cultureel erfgoed begrijpelijk te maken voor het publiek.

Als je geïnteresseerd bent in de gebouwen om je heen, hoeft dat meestal niet te blijven bij een simpel bezoekje aan het gebouw.

De mensen die de taak hebben om deze gebouwen te onderhouden en toegankelijk te maken voor het publiek, zijn dol op "hun gebouwen" en gebruiken doorgaans veel verbeeldingskracht om ze op een goede manier te presenteren, wat zich weerspiegelt in een breed scala aan boeiende activiteiten voor bezoekers.

Aanbevolen online bronnen voor verdere studie:

• De Duitse Limescommissie: centraal aanspreekpunt voor actueel onderzoek, opgravingsresultaten en het beheer van de Limes, die op de Werelderfgoedlijst van UNESCO staat.
• Leibniz Centrum voor Archeologie: Biedt uitgebreide inzichten in archeologische opgravingsprojecten en moderne conserveringsmethoden voor historische gebouwen uit de oudheid en de middeleeuwen.
• Romaanse Route (www.strasse-der-romanik.de): een uitstekend gedocumenteerde gids voor romaanse architectuur in Midden-Duitsland met gedetailleerde informatie over individuele locaties.