Kunstgeschiedenis; Prehistorische en vroeghistorische kunst: Oogbeeld

Oogafgodsbeelden werden door sommige prehistorische culturen in de Oude en Nieuwe Wereld gebruikt, meestal als amuletten ter bescherming tegen het kwaad.

Dit betreft meestal gezichtsafbeeldingen op keramiek, die in veel delen van de wereld en over een lange periode zijn gedocumenteerd: Aardewerk met afbeeldingen van ogen, twee ogen met benadrukte wenkbrauwen en soms een neus, is gevonden in megalithische graven uit het stenen tijdperk in Noord-Europa; in Denemarken versierden de vroege Denen rond 3000 v.Chr. potten met oogafbeeldingen in de Bundsø-stijl gedurende ongeveer een kwart millennium; oogmotieven zijn ook in andere delen van Europa gevonden, soms samen met megalithische monumenten.

Elders waren de weergave, naamgeving en interpretatie van oogsymbolen geavanceerder : in het oude Egypte geloofde men dat het Udjat-oog van de god Horus genezende krachten had en daarom was het zeer indrukwekkend versierd: bit.ly/2BFPCp0 ; in Mesopotamië (Irak) werd in Tell Brak een complete oogtempel ontdekt, met prachtig abstracte zwart-witte albasten beeldjes uit circa 2800 v.Chr., die gezichten voorstelden gevormd door ogen, wenkbrauwen en rimpels op het voorhoofd (zelfs toen al!), soms twee paar ogen of twee hoofden over elkaar heen, soms ogen met kronen, en soms duidelijk met ogen die goden identificeerden.

In Los Millares, Spanje, werden gestileerde afgoden van steen, been of terracotta in het 3e millennium v.Chr. gereduceerd tot grote, ronde uilenogen; in Kültepe, Turkije, werden rond 1950-1800 v.Chr. albasten afgoden gemaakt met lichamen, drie halzen en gezichten die bijna volledig bestonden uit ringvormige ogen; op Cyprus werden rond 2000 v.Chr. terracotta afgoden met concentrische cirkels als ogen geproduceerd.

In Amerika waren ogen symbolen van regen; de cultuur rond de regelmatig opdrogende Mississippi ontwikkelde rond 900 v.Chr. afbeeldingen van menselijke hoofden en gezichten met gespleten of gevleugelde ogen die onafhankelijk van elkaar konden bewegen en vaak tranen deden vloeien (het was vroeger niet altijd beter).

Het wereldwijde gebruik van oogsymboliek lijkt vanuit het huidige perspectief heel vanzelfsprekend; puntje-puntje-streepje vereist immers geen grote inspanning van het creatieve deel van de hersenen. Waarom duiken oogsymbolen dan – bijna gelijktijdig over de hele wereld – juist nu op, terwijl de eerste rechtopstaande Homo sapiens al bijna 2 miljoen jaar geleden niet meer rondkropen in Afrika en Homo sapiens zelf al 200.000 jaar oud is?

Zou de ontwikkeling van geavanceerde beschavingen rechtstreeks verband kunnen houden met de ontwikkeling van de hersenen? Gedurende 12.000 jaar leidden gevestigde leefwijzen, landbouw en voedselopslag tot meer veiligheid, meer voedsel en meer hersenen; en rond 3000 v.Chr., een paar honderd generaties later, begon deze "toegenomen denkkracht" zich dan te manifesteren in bloemen?

Afgezien van de lange perioden van hersenontwikkeling, blijft er van deze ideeën het volgende over: "Wat voor de hand ligt en redelijk is, wordt overal bedacht en krijgt uiteindelijk de overhand" – een gedachte die sommige tijdgenoten in het tweede decennium van de 21e eeuw, waarin dit lexicon wordt geschreven, wellicht geruststelt.