Architectuur in Duitsland – De prachtige barok, hoewel die in ons land iets later tot bloei kwam

De late start van Duitsland in het baroktijdperk

De barokperiode wordt over het algemeen gedateerd tussen ongeveer 1575 en 1770, behalve in Duitsland, waar de Duitsers wederom wel betere dingen te doen hadden.

In Duitsland betekende "beter" maar al te vaak oorlog, en dit was geen uitzondering. In dit geval ging het om de Dertigjarige Oorlog , een eindeloze reeks veldslagen om de suprematie in het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie, en tevens een godsd oorlog.

De jonge protestantse religieuze beweging wilde godsdienstvrijheid, de katholieke autoriteiten weigerden die te verlenen – de geschillen over de juiste weg naar hemelse zaligheid werden, zoals zo vaak, uitgevochten met wapens en ten koste van de meest gruwelijke offers op aarde, en de Dertigjarige Oorlog is slechts één van de vele oorlogen in het conflict over interpretatie tussen katholieken en protestanten.

De Dertigjarige Oorlog was niet het enige conflict waarbij gewapende strijd plaatsvond in verband met de massamoorden die werden uitgevochten om de macht op het Europese continent. Parallelle conflicten waren onder meer de Tachtigjarige Oorlog (Spanje-Nederland, 1568-1648), de Frans-Spaanse Oorlog (1635-1659), de Torstenssonoorlog (Zweden en Denemarken-Noorwegen, 1643-1645) en de zeeoorlog op het Bodenmeer (Habsburg tegen Württemberg, gesteund door Zweden en Frankrijk, 1632-1648).

Aangezien al deze oorlogen draaiden om heersers die streefden naar meer macht op Europees grondgebied, en het Heilige Roomse Rijk der Germaanse Naties zich vrijwel in het midden van dit gebied bevond, vonden de meeste veldslagen van al deze oorlogen plaats op het grondgebied van het Heilige Roomse Rijk.

De veldslagen van de Dertigjarige Oorlog, en natuurlijk alle andere oorlogen, raakten vaak de randen van het rijk, omdat ook de belangen van de keizer in het geding waren – en dat kon snel gebeuren, aangezien de keizer tegelijkertijd koning van Bohemen, Hongarije en Kroatië en aartshertog van Oostenrijk was.

Deze decennialange oorlog, met name op Duits grondgebied, kostte niet alleen het leven van de soldaten die aan de gevechten deelnamen: deze soldaten plunderden en verwoestten ook complete regio's op hun weg naar de strijd, waardoor de lokale bevolking van hun bestaansmiddelen werd beroofd.

Daarnaast waren er hongersnoden en epidemieën… Van de ongeveer 15 tot 17 miljoen inwoners die rond 1600 in Duitsland woonden, waren er in 1650 nog maar zo'n 10 miljoen over; sommige door de oorlog getroffen gebieden hadden meer dan een eeuw nodig om te herstellen van de gevolgen van de eindeloze oorlog.

Een wrede en zinloze verspilling van middelen, typerend voor die tijd (en vooral voor Duitsland), die de Duitse cultuur- en architectuurgeschiedenis niet voor het eerst terugwierp – hoewel wij Duitsers al behoorlijk achterliepen, omdat we vanuit een achterstandspositie begonnen:

Terwijl de Romeinen al prachtige stenen gebouwen oprichtten, woonden Beieren en Franken, Friezen en Saksen, Zwaben en Thüringers nog in tenten, houten hutten of paalwoningen; pas toen de Romeinen zelf "iets beters te doen hadden", dat wil zeggen, toen hun rijk door oorlogen ten onder ging, ontwikkelden de Germaanse stammen in de Middeleeuwen de eerste meer permanente architectuur, voortbouwend op de Romeinse erfenis: de romaanse .

De ware sterren in kunst en architectuur waren de landen die er grotendeels in slaagden de oorlogen buiten hun grondgebied te houden: Frankrijk kon de oorlogen altijd vrijwel uitsluitend aan de rand van zijn grondgebied houden, waardoor de gotische architectuur zich in het binnenland van Frankrijk tot een verfijnd niveau kon ontwikkelen; Italië komt slechts drie of vier keer voor in de lijst van grote veldslagen, waardoor de romaanse architectuur vrijwel direct kon overgaan in rijk versierde renaissancegebouwen .

De impuls voor Duitse architecten om de gotische en renaissance-architectuur te ontwikkelen, kwam uit Frankrijk en Italië. In Italië ontstonden de eerste vormen van barokarchitectuur tegen het einde van de 16e eeuw. Deze stijl verspreidde zich vanuit Italië, aanvankelijk naar de katholieke landen van Europa, voordat hij in een aangepaste vorm werd overgenomen in protestantse regio's.

Schitterende architectuur, volgens iedereen, maar niet voor iedereen

Pas na het einde van de Dertigjarige Oorlog, rond 1650, beschikten de Duitsers weer over de intellectuele en financiële middelen om zich te wijden aan de nieuwste trends in de architectuur. Wat betreft de toen dominante barokstijl, volgden ze eerder het Franse model dan het Italiaanse.

Destijds was de Duitse heerschappij in handen van keizer Ferdinand III, die een zwakke machtspositie had geërfd van zijn vader Ferdinand II, een vader die, zoals sommige kwaadwillende tongen beweren, gekenmerkt werd door Habsburgse inteelt, zwak en verkwistend was, en die deze positie wilde versterken.

Dit omvatte uitbundige vertoon van rijkdom (de eerste bruiloft van Ferdinand III werd veertien maanden lang gevierd, ondanks dat het midden in de oorlog plaatsvond). De fervente kunstmecenas nam ook gemakkelijk culturele invloeden over uit het kunstminnende Italië; hij imiteerde Italiaanse opera in zijn eigen composities en schreef talloze gedichten in het Italiaans.

Op het gebied van representatieve kunst en cultuur gaf hij er echter de voorkeur aan het absolutistische model van Frankrijk te volgen, zowel wat betreft hofceremonies als architectuur.

De barokarchitectuur werd in het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie aldus

Dit blijkt uit vele details: de gehele ruimtelijke compositie is gericht op de heerser en benadrukt zijn machtspositie – de magnifieke trappen hebben slechts één doel op aarde, de persoon van de heerser, de muurschilderingen en plafondschilderingen verheerlijken zijn figuur, de sculpturen op de gebeeldhouwde muren tonen scènes uit het leven van de vorst of koninklijke bouwer met hun eigen motieven.

Ferdinand III was niet de enige machtige figuur die barokarchitectuur voor zijn eigen doeleinden "gebruikte": elke regerende vorst wilde het gebruiken om zijn rijkdom en macht te benadrukken, net zoals veel grote banken of verzekeringsmaatschappijen dat tegenwoordig doen met een prachtig gebouw in een Duits stadscentrum.

Net als nu: de machthebbers probeerden elkaar te overtreffen in pracht en praal, terwijl de financiering van deze pracht en praal werd overgelaten aan de vele werkende mensen. Of het nu ging om de Dresden Zwinger, die in bijna twee decennia (1709 tot 1728) uitsluitend werd gebouwd om hoffestiviteiten zoals die aan het hof van de Zonnekoning te huisvesten, of om de drie jaar durende uitbreiding van een bisschoppelijke residentie van tegenwoordig, die 31 miljoen kostte.

Tenminste wat het gebruik betreft, zijn we er tegenwoordig over het algemeen beter aan toe. Terwijl de festiviteiten in de Dresdener Zwinger destijds slechts toegankelijk waren voor een select groepje mensen, wekte de bisschoppelijke residentie zoveel wrok op bij de onvrijwillige financiers, de Duitse burgers. Zelfs de financiële administratie van de kerk, die niet bepaald bekendstaat om haar transparantie ten opzichte van de leken als het om financiële beslissingen gaat, durft het toekomstige gebruik ervan als bisschoppelijke residentie niet eens meer te overwegen.

De toekomst van het bombastische gebouwencomplex is onderwerp van verhitte discussies: een opvangcentrum voor vluchtelingen en een gaarkeuken, een parkcafé en een inloopcentrum voor daklozen, een herdenkingscentrum en een kinderdagverblijf, en het openstellen van de tuin als toeristische attractie – alle opties worden besproken, waarbij het belangrijkste is dat "de stank van geld daarna verdwenen is ", zoals een lid van het kathedraalbestuur het treffend verwoordde. Het katholieke lekeninitiatief "We Are Church" gaf commentaar op de hele kwestie en stelde dat bisschoppen "geen absolutistische vorsten zijn, maar dienaren van het volk in de bisdommen" (voor het geval de link met de barokperiode nog niet duidelijk was).

Tegenwoordig zijn er echter ook andere opzichtige gebouwen waarin bedrijven hun ongebreidelde economische macht tentoonspreiden, en die gefinancierd worden door de wereldwijde uitbuiting van kansarme arbeiders, gecombineerd met kritiekloze consumptie op de verkoopmarkten.

Een goed voorbeeld is het nieuwe hoofdkantoor van een toonaangevend bedrijf in de IT-entertainmentindustrie, 260.000 vierkante meter, sloop van bestaande gebouwen, ontwerp van het nieuwe gebouw door toparchitect Norman Foster , bouwtijd van minstens drie jaar, kosten geschat (vóór aanvang van de bouw) op 5.000.000.000,- (5 miljard) Amerikaanse dollar.

De barokstijl kenmerkt zich door een overvloed aan schitterende versieringen

De term barok verwees aanvankelijk simpelweg als bijvoeglijk naamwoord naar een "barokke" bouwstijl, afgeleid van het Portugese "barroco ", een beschrijving van onregelmatig gevormde parels. Pas later, met de opkomst van deze nieuwe architectuurstijl, kreeg de term "parel" meer betekenis en werd het een term voor "onregelmatige " gebouwen, en in Franstalige gebieden ook enigszins denigrerend voor "vreemde" bouwwerken.

De termen ontstonden echter pas veel later; de kunstvorm "barok" en het zelfstandig naamwoord "barok" in de 19e eeuw; in de 17e eeuw bouwden mensen gewoon zoals ze zelf wilden.

De barok is werkelijk onregelmatig, omdat hij de regelmatig gestructureerde kunst van de renaissance, die rust en eenheid in de lijnen benadrukte, aanvult met een geheel nieuwe overvloed aan formele elementen. renaissancevormen werden overgenomen, werden ze dramatisch overdreven; nieuwe, gevarieerde elementen moesten beweging in de expressie brengen, en invloeden uit diverse kunstvormen – architectuur, beeldhouwkunst en schilderkunst – werden zonder rekening te houden met de voorheen duidelijk afgebakende grenzen, incorporeerd.

De barok verving de renaissance niet door contrasten, zoals de renaissance dat deed met de late gotiek. In plaats daarvan ontwikkelde de barok geleidelijk zijn kenmerken vanuit de renaissance, in zo'n grote diversiteit dat in het bijna tweehonderdjarige baroktijdperk vrijwel geen enkel stijlkenmerk in elk kunstwerk of gebouw terug te vinden is.

De barokkunst vond haar meest uiteenlopende uitdrukking in de architectuur ; concave en convexe vormen, brede koepels en ritmische groepen zuilen, gevels en vensterlijsten, rijk versierd met ornamenten, versterken elkaars effect en lijken voor de toeschouwer in een krachtige beweging te zijn.

De uniforme ordening van de Renaissance is verdwenen. De complexe, individuele vormen worden zo gerangschikt dat ze een samenhangend kunstwerk vormen. Er wordt gebruikgemaakt van lichteffecten en beeldhouwkunst, driedimensionale kunst en schilderkunst worden in de ontwerpmogelijkheden binnen de architectuur geïntegreerd.

Barokgebouwen in Duitsland

Het magnifieke paleis diende als basis voor een hele reeks koninklijke gebouwen Lodewijk XIV., Versaillesals model. Het belang van deze gebouwen werd vaak vergroot door geometrisch ontworpen tuinen en stadsindelingen. Voorbeelden hiervan zijn de Paleis Mannheimmet een bebouwde oppervlakte van zes hectare, een van de grootste kastelen van Europa, en het paleis van Karlsruhe met zijn uitgestrekte paleistuinen in Frankrijk Barokstijl.

De Residentie van Würzburg is een toonbeeld van een synthese van Europese barokarchitectuur. Architecten en kunstenaars uit heel Europa hebben bijgedragen aan de bouw ervan. De Keizerlijke Zaal en het trappenhuis van de Residentie tonen een indrukwekkend samenspel van architectuur, beeldhouwkunst en schilderkunst.

Voorbeelden van de barokke heerserscultuur , van noord tot zuid in Duitsland:

• Nieuw Paleis in Potsdam (1763-1769)
• Charlottenburgpaleis in Berlijn (1695-1699)
• Stadspaleis van Berlijn (1699 – ca. 1706, barokke uitbreiding)
• Wapenkamer van Berlijn (1694 – 1729)
• De Dresden Zwinger en Kroonpoort (1709-1728)
• Stadspaleis Eisenach (1703-1756)
• Paleis Augustusburg in Brühl (1725-1768, interieur deels al in rococostijl)
• Arolsen Residentiepaleis (1710-1728)
• Würzburg-residentie (1719-1744)
• Kasteel Weißenstein bij Pommersfelden (1711-1718)
• Paleis Ludwigsburg (1704-1733)

Ook de Kerk had een voorkeur voor barokarchitectuur. De Rooms-Katholieke Kerk, verwikkeld in een conflict met de protestanten, probeerde haar gelovigen te boeien of terug te winnen, wier ogen betoverd moesten worden door de aanblik van pracht en praal. Katholieke gebieden vertegenwoordigen verreweg het grootste deel van de kerkelijke barokkunst.

enkele van de bekendste voorbeelden van barokke religieuze architectuur (vanwege de uitbreiding van bestaande gebouwen zijn er meestal meer bouwgeschiedenissen dan exacte bouwdata):

• Dresden Frauenkirche
• Kathedraal van Fulda
• Bedevaartskerk Vierzehnheiligen in Opper-Franken
• Bedevaartskerk Steinhausen nabij Bad Schussenried
• De Sint-Johannes Nepomukkerk (Asamkerk) in München
• Theatinerkirche St. Kajetan, München
• Ottobeuren-abdij
• Abdij van Weltenburg
• Abdij van Ettal
• Abdij van Banz
• Birnau Pelgrimskerk
• Wieskirche in Steingaden

De 'barokke levenswijze' wordt echter niet alleen gekenmerkt door schitterende versieringen, maar ook door een gevoel van vergankelijkheid en spijt over het plotselinge verstrijken van de tijd, gevoelens die in geen enkele andere eeuw zo heftig tot uiting zijn gekomen.

Dit is wellicht de reden waarom barokke gebouwen ons ook vandaag de dag nog steeds ontzag inboezemen, een ontzag dat verder gaat dan de loutere artistieke waarde van hun uitvoering. Veel mensen in onze tijd worstelen immers ook met het snelle verstrijken van de tijd.

In elk geval is het altijd een onvergetelijke ervaring om de barokke wonderen in uw omgeving of op uw vakantiebestemming te bezoeken. Overigens kunt u van barokarchitectuur vaak genieten in combinatie met een aangename fysieke activiteit op een mooie zomerdag; er zijn diverse barokke wandelroutes .

Een van die routes ligt bijvoorbeeld in Noordrijn-Westfalen; deze loopt door de weilanden van Altenfeld aan de rand van natuurpark Rothaargebergte (Altenfeld ligt tussen Winterberg en Schmallenberg).

Een minder inspannende barokwandeling voert u door de oude binnenstad van Aken, en in Baden-Württemberg, in de regio Opper-Zwaben in het Federseegebied, kunt u zelfs een 21 km lange barok-steentijdroute bewandelen, waarbij u twee bijzondere hoogtepunten uit de barok- en paleolithische periode kunt bezoeken:

De bedevaartskerk in Steinhausen bij Bad Schussenried , een unieke barokkerk die bekendstaat als de mooiste dorpskerk ter wereld, en de paleolithische kampplaats bij de Schussenbron , waar jagers uit de steentijd zo'n 13.000 jaar geleden kampeerden en vanuit hun kamp jaagden op rendieren en ander wild van de ijstijdtoendra.

Je hoeft de barok natuurlijk niet per se te voet te verkennen; de laatst aanbevolen wandelroute bevindt zich bijvoorbeeld midden in de "Boven-Zwabische Barokroute" , die over honderden kilometers en verdeeld over vier routes meer dan honderd verschillende barokke bezienswaardigheden ontsluit voor een gestructureerd bezoek.

Meer informatie vindt u op de website van Opper-Zwaben Toerisme: Barokroute van Opper-Zwaben .