Michelangelo Antonioni – De marxistisch-intellectuele filmregisseur uit Italië

Op 29 september 2012 vierde Michelangelo Antonioni , een filmregisseur die wordt beschouwd als een van de sleutelfiguren van de moderne cinema , zijn 100e geboortedag. Antonioni besloot pas relatief laat in zijn leven om "zijn leven aan de film te wijden": de zoon van een landeigenaar leek voorbestemd voor een traditionele burgerlijke carrière. Hij studeerde aanvankelijk economie aan de Universiteit van Bologna en ging na zijn afstuderen aan de slag in de financiële sector in zijn geboortestad Ferrara.

Maar zelfs in zijn kindertijd voelde Antonioni zich eenzaam in zijn burgerlijke omgeving; hij maakte architectuurtekeningen van soms ronduit absurde gebouwen, bouwde en versierde complete miniatuursteden van bouwblokken, karton en hout, waarvoor hij complete levensverhalen verzon, en hij gluurde graag door de ramen van appartementen van vreemden.

Zelfs toen hij bij een bank werkte, schreef hij filmrecensies voor de plaatselijke krant van Ferrara. Toen een traditionele carrière in de maatschappij hem aan het einde van zijn dertigste levensjaar nog steeds niet aantrok, was het niet meer dan logisch dat hij in 1939 naar Rome vertrok om zich volledig te wijden aan het meest gangbare medium van die tijd.

Antonioni schreef nu zijn eerste scenario's , maar leverde ook bijdragen aan het tijdschrift L'Italia libera, het illegale partijblad van de Actiepartij, een liberaal-socialistische oppositie tegen het fascisme in Italië. Al snel kon hij beginnen met een studie filmtechnologie aan het "Centro Sperimentale di Cinematografia".

Deze filmschool werd feitelijk opgericht door de "Direzione Generale della Cinematografia" , een instelling die door het fascistische regime was opgericht met als enig doel de politieke coördinatie van het filmbeleid. Net als Cinecittà was deze school, gemodelleerd naar de Moskouse Filmschool, bedoeld om politieke films te maken binnen direct gecontroleerde structuren.

Luigi Chiarini werd echter benoemd tot directeur van de nieuwe instelling; de filosofisch geschoolde filmkunstenaar transformeerde het Centro met zijn vooruitziende blik en intelligentie tot een ideologisch onafhankelijke en professionele filmschool van hoog niveau.

In het Centro werd het regime niet gediend; integendeel, nieuwe ontwikkelingen werden er met grote openheid en een experimentele geest gestimuleerd, in schril contrast met de bedoelingen van de fascistische heersers. Het Centro bracht geen 'fascistische intellectuelen' voort, maar bevorderde juist de vrije uitwisseling van ideeën en gedachten , en creëerde zo een 'school voor antifascisme' die zelfs leidde tot actief verzet tegen het regime.

Het was op deze plek dat Antonioni voor het eerst kennismaakte met de filmwereld en tijdgenoten ontmoette met wie hij later zou samenwerken. Onder hen was Roberto Rossellini , voor wie hij in 1942 een scenario schreef. Vervolgens assisteerde hij Marcel Carné bij diens film "Visiteur du soir" (De nacht met de duivel). Deze ervaring was zeker leerzaam, en Carné's volgende film was "Children of Paradise ", die nog steeds wordt beschouwd als een van de beste films ooit gemaakt.

Antonioni kon het fascistische Italië echter niet helemaal ontvluchten; in deze periode schreef hij ook voor het tijdschrift Cinema, een officieel filmtijdschrift uitgegeven door Mussolini's zoon Vittorio.

Daarom verschenen hier positieve recensies van afschuwelijke propagandafilms zoals "Jud Süß" of "Hitlerjunge Quex", en moest Antonioni zijn werk voor dit tijdschrift later bij tal van gelegenheden verdedigen. Antonioni was echter geenszins geneigd deze politieke opvattingen te delen, en daarom werd hij al snel ontslagen vanwege politieke meningsverschillen.

Hij begon nu zelf films te regisseren, waarvan de eerste vaak worden toegeschreven aan het Italiaanse neorealisme . Maar zelfs in deze vroege films, die zich afspelen in het arme landschap van de Po-vallei ("Gente del Po" = "Mensen van de Po", 1943-47, "Chronica di un amore" = "Kroniek van een liefde", 1950, "Il Grido" = "De schreeuw", 1957), was deze kale Po-vallei voor hem slechts een metafoor, een kader om de existentiële vragen die hij in zijn films behandelde te kaderen.

De films van Antonioni stellen het leven zelf ter discussie; ze behandelen de naoorlogse samenleving, de breuk met conventies en geïsoleerde individuen die daarin verdwaald zijn. In tegenstelling tot het neorealisme, dat zich richt op de externe vervreemding van traditioneel gebonden individuen van hun omgeving, zijn Antonioni's films juist het tegenovergestelde: ze verkennen de innerlijke wereld en hoe de omgeving deze innerlijke toestand beïnvloedt.

Begin jaren zestig maakte hij drie films over het verlies van zingeving en het innerlijke conflict van leden van de hogere klassen in een opkomende samenleving: "Those Who Play with Love" (1960), "The Night" (1961) en "Love 1962" (1962). Deze provocerende werken , met hun weergave van naaktheid, wonnen elk talloze prijzen op belangrijke internationale filmfestivals.

In 1966 werd Antonioni's "Blow-Up" een van de belangrijkste films van de jaren 60. De film won de hoofdprijs op het filmfestival van Cannes en wordt tot op de dag van vandaag nog steeds als cultfilm beschouwd. Destijds veroorzaakte de film een ​​schandaal, maar meer vanwege de eerste filmische weergave van vrouwelijk schaamhaar dan vanwege het verontrustende onderwerp.

Antonioni verwijst hier, net als veel andere kunstenaars uit zijn tijd, naar het vermogen van de media – dat pas net duidelijk werd voor de kritische geesten van die tijd – om niet alleen de realiteit in hun werk weer te geven, maar deze ook te bevragen en zelfs te manipuleren.

In 1975 keerde Antonioni terug naar dit thema in zijn psychodrama "Het beroep: de journalist", met uitgesproken misantropische ondertonen, waarin hij de corruptie van een journalist in kaart brengt.

Nog meer ophef dan "Blow-Up" veroorzaakte de film "Zabriskie Point" uit 1970, een hommage aan de beweging van 1968 waarin een neospiritualist en een gewone kantoorbediende, gedreven door de studentenprotesten, proberen los te breken van de consumptiemaatschappij, maar net als de studenten zelf falen. Hoewel de film geen commercieel succes was, leidde hij in de VS tot verschillende rechtszaken wegens het vermeende verspreiden van "linkse radicale en anti-Amerikaanse ideeën".

Verschillende projecten waren inmiddels financieel mislukt, maar Antonioni's nieuwsgierigheid naar de mensheid bleef onverminderd groot; met "Chung Kuo Cina" = "Antonioni's China" maakte hij in 1972, na twintig jaar, zijn eerste documentaire, met een duidelijke visie die hem later problemen zou bezorgen.

In de film "El mistero di Oberwald" (1980), een bewerking van een toneelstuk van Jean Cocteau, toont hij een ongebruikelijke focus op experimentele esthetiek, omdat er geen narratief materiaal te vinden is wanneer technologie als vooruitgang wordt gevierd.

In zijn film "Identificazione di una donna" (Identificatie van een vrouw) uit 1983 keert hij terug naar het thema van de mensheid en toont hij het onvermogen van mannen om vrouwen te begrijpen. Dit was de laatste film die Antonioni zelfstandig voltooide; in 1985 kreeg hij een beroerte, waardoor zijn spraak en beweging ernstig werden beperkt.

Desondanks nam hij de aflevering over Rome op zich in de film "12 registi per 12 città", waarin twaalf bekende Italiaanse regisseurs twaalf Italiaanse steden presenteren aan bezoekers van het WK voetbal van 1990. In 1995 filmde hij, met de steun van Wim Wenders, de episodische film "Al di là delle nuvole" = "Beyond the Clouds", die opnieuw de relatie tussen man en vrouw, liefde en haar eindigheid behandelt.

Zijn laatste werk dateert uit 2004, de aflevering "Il filo pericoloso delle cose" (wat zich vertaalt als "Gevaarlijke Verstrengeling") in de anthologiefilm Eros, die door veel critici wordt beschouwd als een werk van buitengewone genialiteit en lichtheid. Antonioni overleed in 2007 in Rome op 94-jarige leeftijd.

naast Federico Fellini en Luchino Visconti, tot de grote regisseurs die de Italiaanse cinema in de naoorlogse jaren hebben gevormd. Zijn visionaire esthetiek, analytische precisie en gedrevenheid om grenzen te verleggen, worden echter meer geassocieerd met de uitzonderlijke Franse regisseur Jean-Luc Godard .

Het thema van Antonioni was echter altijd en uitsluitend de mens ; daarom hebben de werken van de "marxistische intellectueel" (Antonioni over zichzelf), die zichzelf zag als een chroniqueur van het leven met zijn pessimistische kijk, ook vandaag de dag niets van hun relevantie en urgentie verloren.

De volgende video toont de originele trailer (in het Engels) voor zijn meesterwerk "Blow Up":