Joseph Beuys – De controversiële figuur met een vernieuwend kunstconcept

Joseph Beuys wordt door veel hedendaagse critici nog steeds niet begrepen, maar hij is ongetwijfeld een van de belangrijkste kunstenaars van de 20e eeuw.

De performancekunstenaar, beeldhouwer, tekenaar en kunsttheoreticus herdefinieerde het concept kunst door in zijn werk in gesprek te gaan met humanisme en sociale filosofie, antroposofie en politiek. Beuys ontwikkelde zo een "verruimd kunstconcept"dat van de kunstenaar een creatieve participatie in de samenleving en de politiek vereist.

Hoewel de meningen over de waarde van zijn kunstwerken sterk uiteenlopen, vervult hij met dit uitgangspunt op een ideaaltypische manier een populair beeld van de kunstenaar die handelt vanuit interesse en betrokkenheid en niet streeft naar materiële rijkdom.

Zijn opvatting over kunst werd gevormd door zijn achtergrond: als zoon van een koopman kwam hij in aanraking met kunst via schoollessen en door zijn persoonlijke kennismaking met de Vlaamse schilder en beeldhouwer Achilles Moortgat

Moortgat wekte bij de jonge Joseph ook een enthousiasme voor de Noorse mythologie, waarvan de jeugdige misinterpretatie hem eerst naar de Hitlerjugend leidde en vervolgens, in 1941, naar een vrijwilligersfunctie bij de Luftwaffe. Daar verdiende hij zelfs het IJzeren Kruis voor zijn militaire dienst.

Tijdens een van zijn vijf vliegtuigongelukken in de oorlog raakte Beuys ernstig gewond en overleefde hij alleen omdat Krim-Tataren hem met vetwrijven en vilten dekens van de vrieskou afhielden totdat hij medische hulp kreeg.

Dit verklaart de rol die vilt en vet later in zijn kunst speelden. Dergelijke ervaringen zorgden er ook voor dat Beuys's nooit absolute toewijding aan het leger en de partijpolitiek al snel tot het verleden behoorde, gezien zijn strenge katholieke opvoeding.

Na zijn vrijlating uit gevangenschap besloot hij eindelijk kunstenaar te worden. Hij schreef zich in bij de Kunstacademie van Düsseldorf om beeldhouwkunst te studeren, sloot zich aan bij de "Kunstenaarsvereniging Kleve" en werd in 1951 meesterleerling van de befaamde Ewald Mataré.

Tijdens zijn tijd in het leger leerde de natuurliefhebber Beuys nog meer over zoölogie en botanie van zijn instructeur Heinz Sielmann; tijdens zijn studie verdiepte hij zich in de ideeën van Rudolf Steiner en de antroposofie.

De leer van Steiner, die de mens centraal stelt en toegang wil verschaffen tot bovenzintuiglijke vermogens, zou een doorslaggevende invloed hebben op Beuys' levenspad; zij wees hem de weg naar een mystieke wereldvisie.

Na zijn afstuderen in 1953 nam Beuys steeds meer afstand van de klassieke beeldhouwkunst, worstelde hij met zijn kunst en raakte hij soms in diepe depressies. Toen de Kunstacademie van Düsseldorf Beuys in 1961 benoemde tot hoogleraar monumentale beeldhouwkunst, had hij zijn verruimde kunstconcept al ontwikkeld, het concept 'sociale beeldhouwkunst' en een sensatie veroorzaakt met de uitspraak dat 'ieder mens een kunstenaar is'.

Begin jaren zeventig begon Beuys zich volledig af te zetten tegen de regels van het academische leven. Hij accepteerde studenten zonder rekening te houden met de toelatingscriteria en werd daarom in 1972 ontslagen van de kunstacademie.

Het werk van Beuys, dat inmiddels bestond uit installaties en objecten gemaakt van de meest ongebruikelijke materialen, evenals schilderijen en tekeningen, verwierf in deze periode internationale erkenning en hij werd een van de duurste kunstenaars ter wereld. Zijn kunstconcept stuitte bij het publiek grotendeels op onbegrip, soms zelfs op felle afwijzing; elke aankoop van zijn werken door een publiek publiek leidde tot grote debatten.

Talrijke schandalen en kleine controverses kenmerkten zijn verdere werk: in 1973 vernietigden twee lokale politici onbewust zijn werk "zonder titel (badkuip)" toen ze het zogenaamd vuile sanitaire object schoonmaakten en het vervolgens gebruikten om glazen te wassen.

In 1980 werd de aankoop door het Lenbachhaus in München van een object gemaakt van lijkbrancards en vet, waarvoor 270.000 DM werd betaald, omschreven als "verspilling van belastinggeld" en het object als "het duurste stuk rommel aller tijden".

In 1986 herkende een ijverige schoonmaakster Beuys' "Fat Corner", dat door dit evenement net beroemd was geworden, niet als kunst en maakte het kunstwerk simpelweg schoon.

Sindsdien worstelen kunstliefhebbers met het concept kunst als idee, en zelfs decennia na zijn dood blijft Beuys controversieel in de kunstwereld. En toch heeft Beuys' opvatting van kunst vele latere kunstenaars beïnvloed.

De herhaalde schandalen rondom zijn kunstwerken hebben er, bijna ongemerkt maar cruciaal, ook toe bijgedragen dat het idee van kunst als een maatschappijvormende kracht in de hoofden van mensen is verankerd.