Kunst heeft een scherp gevoel voor de tijdsgeest – Isa Genzken staat hierin centraal

Kunstenaars en kunstwerken tonen vaak een buitengewoon fijn gevoel voor de tijdgeest; dit is soms terug te zien in maatschappelijke veranderingen, zoals een terugblik op de SculptureProjectsMünster 2007 aantoont.

De kunstwerken op de Münster Sculpture Projects van 2007 hadden (niet geheel opzettelijk) als thema versnipperd consumentenafval, bedoeld om de blasé kunstkijker met een stedelijke achtergrond en een nogal overdreven consumptiedrang te provoceren. Ze vertegenwoordigden tevens een terugkeer naar de natuur, iets wat de organisatoren totaal niet hadden beoogd.

creëerde Pawel Althamer, de Poolse kunstenaar die werkzaam is op het snijvlak van sculptuur, performance, videokunst en installatieniet alleen het intellectuele "Sciezka" (pad) in de leegte – hij legde een wandelpad aan midden in een weide niet ver van het centraal gelegen Aasee-meer, dat loodrecht stond op alles wat via verharde paden in dit recreatiegebied bereikbaar was.

Om precies te zijn, dit pad leidde gewoon de natuur in, recht naar het midden van een maïsveld en daarachter nog verder de natuur in.

Althamer heeft blijk gegeven van dubbel vooruitziendheid met zijn typisch Poolse wandelpad (de Polen worden beschouwd als meesters in het direct aanleggen van paden voor directe verbindingen in grote gebieden met zorgvuldig aangelegde wegen): hoe schaarser de natuur wordt in de leefomgeving, hoe meer mensen op zoek gaan naar groen in hun eigen omgeving.

Hoe drukker de grote kunstevenementen van de zomer zijn (bijvoorbeeld Sculpture Projects in Münster, documenta in Kassel, de Biënnale van Venetië in 2007), hoe meer mensen de natuur opzoeken in plaats van nóg meer hoogstaande cultuur.

Het pad van Althamer werd dus met plezier bewandeld; zelfs tijdens documenta trok paleis Wilhelmshöhe met zijn bergpark soms meer bezoekers dan de hoogstaande kunst die er tentoongesteld werd.

Achteraf bezien was Althamers politieke analyse een sarcastische voltreffer: tot grote schrik van democratisch gezinde Europeanen bevindt een groot deel van de burgers van zijn thuisland, dat pas in 1989 van de Sovjet-invloed werd bevrijd en pas sinds 2004 lid is van de EU, zich tien jaar later op een sinister pad…

Althamer was niet de enige met een sterk verlangen naar meer natuur; verschillende andere kunstenaars ontweken het tentoonstellingsconcept van 'stedelijke ruimte' en gaven er de voorkeur aan om de groene omgeving in te trekken, te zingen over water of volkstuintjes, of een paar taxushagen in het park te laten planten.

Achteraf bezien hadden al deze kunstenaars zo gelijk over "natuurlijke" dingen: sinds 2009 "verticale landbouw" in steeds meer megasteden toegepast, tuinen worden al jaren weer aangelegd, balkons (en openbare boomstronken, en elk vrij stukje grond in sommige middelgrote steden) worden weer beplant, en steeds meer gevels, daken en muren worden groen.

Andere kunstenaars bleven in de echte wereld, en distantieerden zich alleen van het stedelijke concept doordat ze, in plaats van bij te dragen aan de verfraaiing van de stad, een stortvloed aan consumentenkritiek ontketenden: Guy Ben-Ners gerecyclede fiets ; Mike Kelleys "dierentuin" met een onheilspellende diepte ; Silke Wagners gigantische menselijke reclamezuil, die de door de consumentenstorm verdoofde geest terugvoert naar het publieke debat; Michael Ashers goed onderhouden caravanmelancholie ; en versnipperde consumentenkunst (Buddy Bears, Hummel Hummel-beeldjes, enz.).

Andreas Siekmannen Isa Genzken, die talloze onaangename verhalen vertellen over de overmatige afvalberg: bit.ly/2Eq6gJV.

"Misschien luidt de megazomer van 2007 wel een nieuw tijdperk van bescheidenheid in," zeiden sommigen destijds, met het oog op deze (meestal met een kritische blik bekeken) bijeenkomst.

Vandaag, zestien jaar later, ervaren veel Duitse burgers deze nieuwe vorm van bescheidenheid, hetzij door vrijwillige afstand te doen van hun status, hetzij door politiek falen.

"Deze kunst kan niet verkocht worden," riepen de milieuactivisten, waterzuiveraars, fietsliefhebbers en voorvechters van gezond verstand in Münster destijds ook al in stilte; tegenwoordig wordt er niet langer alleen maar gefluisterd over een ineenstorting van de dure kunstmarkt .

Eveneens in 2007 vond de tentoonstelling "Met kunst tegen rechts" plaats in het kleine dorpje Oeding, aan de Duits-Nederlandse grens.

Pas wanneer Duitsland de gevolgen van dit voorgevoel, die zich inmiddels hebben voorgedaan, eindelijk heeft afgewend, mogen we onszelf weer een typische Isa Genzken-lach : Ontspannend, bevrijdend, zoals na een intense concentratie (bewerkte quote van de cultuurwetenschapper Diedrich Diederichsen).