Het dogma van de rechte hoek – over de beeldvorm in de schilderkunst 

Als we aan een schilderij of afbeelding denken, stellen we ons automatisch een rechthoekig formaat voor, zoals een raam.

Een van de eerste overwegingen van een schilder is het formaat van het nieuwe schilderij. Deze overwegingen hebben enerzijds betrekking op de grootte van het schilderij en anderzijds op de beeldverhouding, oftewel of het vierkant, staand of liggend formaat moet zijn.

Soms kan het omgekeerde ook waar zijn: je bedenkt wat het beste geschilderd kan worden op welk formaat er toevallig in de studio voorhanden is. In elk geval heeft het formaat een aanzienlijke invloed op het algehele effect van het beeld. Mijn volgende opmerkingen hebben, wanneer ik het over formaat heb, vooral betrekking op de beeldverhouding.

Het is duidelijk dat uitgestrekte landschappen zich het best lenen voor een horizontaal formaat, terwijl een verticaal formaat wordt gekozen voor het afbeelden van een smalle straat of een berglandschap. Ook portretten maken bijna altijd gebruik van een verticaal formaat. In verschillende Europese landen hebben uiteenlopende economische en sociale omstandigheden geleid tot de ontwikkeling van verschillende rechthoekige formaten met karakteristieke beeldverhoudingen. Er zou gemakkelijk een heel boek geschreven kunnen worden over hun variaties, afmetingen, oorsprong en effect op de kijker.

Verrassend genoeg is, ondanks de immense artistieke revoluties en omwentelingen in de representatie door de tijd heen, het rechthoekige formaat zelf nauwelijks ter discussie gesteld in de schilderkunst. Dit geldt echter niet als we het bijzondere geval van ronde formaten, die al eeuwenlang worden gebruikt, buiten beschouwing laten.

Een afbeelding roept zowel bewuste als onbewuste emoties op bij de kijker. De vorm is met name effectief op een onderbewust niveau. Iedereen die geïnteresseerd is in kunst zou de tijd moeten nemen om rustig verschillende geometrische en abstracte vormen te bekijken en aandacht te besteden aan de gevoelens die elk ervan oproept.

Zowel de vorm als de naam van het ovaal zijn afgeleid van het ei, dat voor ons het toppunt van veiligheid vertegenwoordigt. De cirkelvorm roept gevoelens van perfectie op, van eenheid met het leven, het universum of God.

Hoewel het rechthoekige formaat ons stabiliteit en zekerheid biedt en ons in staat stelt onszelf te positioneren, beperkt het ook ons ​​denken en onze emoties en moet het daarom in de kunst ter discussie worden gesteld.

Het rechthoekige formaat lijkt een dogma te zijn in de schilderkunst.

We vinden bijna uitsluitend afbeeldingen waarvan de zijden een precieze hoek van 90 graden met elkaar vormen. Ik denk dat afbeeldingen waarvan de hoeken hiervan afwijken de kijker in eerste instantie zouden verontrusten. Vooral als de afwijkingen van de 90-gradenhoek slechts gering zijn, zou dit een vaag gevoel van onbehagen oproepen.

Maar zou kunst ons niet ook moeten verontrusten, ons uit onze comfortzone moeten duwen, ons moeten aansporen, ons uit ons bekrompen denken moeten trekken, naar een ondefinieerbaar gevoel?

Slechts een handjevol schilders week echter af van het rechthoekige formaat.

Een prominent voorbeeld is de Amerikaanse abstracte schilder Frank Stella (1936-2024) met zijn Shaped Canvases , die zijn schilderijen een grote verscheidenheid aan geometrische vormen gaf en ook het muuroppervlak onbedekt liet, waardoor ze de ruimte in projecteerden en de grens tussen schilderkunst en beeldhouwkunst vervaagde.

De Duitse schilder Gerhard Höhme (1920-1989) brak met zijn werken ook gedeeltelijk met het rechthoekige beeldformaat en het oppervlak.

De Italiaanse Informel-kunstenaar Emilio Vedova (1919-2006) sneed veelhoekige platen, waarvan sommige hoger waren dan een mens, om als schilderijdragers te gebruiken. Deze platen verbond hij onder onregelmatige hoeken met elkaar. Zijn voornaamste doel was niet het creëren van sculpturen, maar het toevoegen van een driedimensionale dimensie aan zijn schilderijen.

De Duitse schilder Imi Knoebl (geboren 1940) verlegt de grenzen van de schilderkunst, zowel in de ruimte als buiten het rechthoekige formaat, door verschillende monochrome objecten en formaten over elkaar heen te leggen. Ik zou veel van zijn werken echter eerder als sculptuur dan als schilderij classificeren.

Het werk van de Spaanse schilderes Angela de la Cruz (geboren 1965) bestaat grotendeels uit werken waarin ze letterlijk breekt met de traditie van het formaat door de kaders te verbreken en het doek los te maken, en beide gedeeltelijk te herschikken en zo te transformeren tot veelal driedimensionale objecten.

Maar daar bleef het bij wat betreft het ter discussie stellen van het dogma van de rechthoekige vorm en de platte weergave in de schilderkunst.

Hoewel vroeger wellicht werd beweerd dat een rechthoekig frame de meest stabiele vorm was en het gemakkelijkst te produceren en te bekleden met stof, is dit argument niet langer geldig. Met de huidige technologie is het eenvoudig mogelijk om stof te produceren en te bekleden met frames in elke denkbare vorm. Bovendien kan elke denkbare vorm worden gefreesd uit houten of kunststof panelen.

Argumenten zijn vaak gebaseerd op onze visuele gewoonten. Een afbeelding is altijd al als een venster geweest, en vensters zijn rechthoekig. Daarom wordt het rechthoekige formaat aangehouden, omdat klanten verwachten dat een afbeelding rechthoekig is; alles wat anders is, zou verontrustend zijn. Bovendien is de hele kunstproductieketen gericht op rechthoekige afbeeldingen. Deze zijn gemakkelijk te produceren, te vervoeren, op te slaan en op te hangen, en hun oppervlakte is eenvoudig te berekenen.

Ik denk dat dit dezelfde argumenten zijn die door de geschiedenis heen zijn gebruikt om de status quo te handhaven, wat voor alle betrokkenen gunstig is, en om innovatie en ontwikkeling te belemmeren.

Ik vind het bijzonder problematisch om te argumenteren op basis van onze visuele gewoonten, omdat het, net als zoveel gewoonten die zich in de loop van decennia en eeuwen hebben ontwikkeld en uiteindelijk schadelijk bleken, in de breedste zin van het woord ook ongezond en verstandig voor ons kan zijn om niet af te wijken van deze 'rechthoekige' visuele gewoonte. Maar dat zou betekenen dat we een dogma ter discussie stellen.

De rechte hoek is anorganisch en niet bevorderlijk voor de menselijke vorm. Hij komt in de zichtbare natuur nauwelijks voor. Maar in de techniek biedt hij de meest stabiele verbinding. Daarom werden rechte hoeken waar mogelijk gebruikt in technische constructies. Zelfs de zwaartekracht dicteerde de rechte hoek als de optimale functie van de statica.

Alle technische argumenten die gelden voor het rechthoekige beeldformaat, kunnen daarom in de architectuur nog sterker en in veel grotere mate worden aangevoerd. Daar gaat het immers om de stabiliteit van gebouwen en het risico voor mensenlevens.

Toch probeerde de architectuur, zelfs honderd jaar geleden, zich niet alleen los te maken van rechte hoeken, maar begon dat ook al. Rudolf Steiner erkende dat mensen zich niet echt op hun gemak voelen bij rechte hoeken en zich er niet vrij in kunnen ontwikkelen. In het werk van briljante architecten zoals Zaha Hadid vinden we alleen maar ronde vormen en helemaal geen hoeken. Tegenwoordig zien we gebouwen die ons spontaan doen denken: "Hoe kan dat stabiel zijn?" De technische uitdagingen van het afwijken van rechte hoeken in de architectuur waren duizend keer groter dan die van het loslaten van de rechthoekige vorm in de schilderkunst.

En toch heeft de schilderkunst tot op de dag van vandaag de rechte hoek niet losgelaten. Dit is, naast vele andere verschijnselen, een van de redenen waarom ik spreek over de archaïsche vorm van de kunstmarkt.