De kersttafel als stilleven: wat de feesttafel kan leren van de schilderkunst

Weinig onderwerpen hebben schilders zo lang geboeid als de gedekte tafel. In de 17e eeuw schilderden Nederlandse kunstenaars brood, tinnen borden, halflege glazen en verfrommelde tafelkleden met een toewijding alsof ze portretten maakten. Dit genre staat vandaag de dag nog steeds bekend als stilleven, en de schilderijen ervan onthullen meer over het dekken van een feestelijke tafel dan menig decoratiegids.

Wie de tafel dekt voor kerstavond of het kerstdiner voor familie en vrienden, staat voor dezelfde uitdaging als de schilders van weleer. Veel elementen moeten in een beperkte ruimte samenkomen zonder het oog te overweldigen.

Wat de oude meesters wisten over de gedekte tafel

De zogenaamde 'banketjes', stillevens van maaltijden van schilders als Pieter Claesz of Willem Claesz Heda, lijken op het eerste gezicht nonchalant. Een mes steekt over de rand van de tafel, een citroen is half geschild, het tafelkleed ligt in plooien. In werkelijkheid is veel ervan zorgvuldig gecomponeerd. De schilderijen volgen een strikte ordening van een paar kleurtinten, duidelijke contrasten in hoogte en een uniforme belichting. Heda werkte vaak bijna monochroom, met grijs, zilver, oker en gebroken wit, waardoor hij een rust bereikte die een kleurrijke tafel zelden bezit.

Enkele decennia later kozen schilders als Willem Kalf voor een tegengestelde aanpak. Hun weelderige stillevens tonen porselein, nautilusbekers, tropisch fruit en zware tapijten in rijke kleuren. Ook hier zorgt de orde voor samenhang in het beeld. Een donkere achtergrond slokt alles wat onbelangrijk is op, en slechts enkele objecten worden echt belicht.

Voor de kersttafel zijn er twee benaderingen mogelijk. De ene is een rustige, minimalistische tafel met slechts een paar kleuren. De andere is een weelderige variant, waarbij een donkere, kalme achtergrond de overvloed aan kleuren ondersteunt. Het wordt meestal lastig als er van alles een beetje op tafel komt te staan.

De reden voor de foto: tafelkleed en tafelblad

Elk schilderij begint met de ondergrond, en op tafel vervult het tafelkleed deze rol. Het bepaalt hoe helder het geheel oogt en hoe duidelijk de borden, glazen en takken ertegen afsteken. Een wit tafelkleed is de klassieke keuze, omdat het het kaarslicht reflecteert en het porselein bijna laat zweven. Champagnekleuren lijken warmer bij kaarslicht en harmoniëren goed met goud en messing. Een diep bordeauxrood daarentegen functioneert als de donkere achtergrond in Kalfs schilderij. Het treedt naar de achtergrond en laat lichtgekleurd serviesgoed des te helderder schijnen.

Het is belangrijk om de deken te beschouwen als een doorlopend oppervlak, niet als een patroon. Een groot ruitpatroon of een bedrukte kerststof vertelt al een eigen verhaal, waartegen al het andere moet wedijveren. Een effen, dichtgeweven stof met een mooie valling daarentegen laat ruimte voor wat er ook op gedrukt is.

Het tafelblad zelf kan ook als basis dienen. Massief hout met een zichtbare nerf heeft genoeg karakter om te volstaan ​​met slechts een paar dennentakken in het midden en eenvoudige borden.

Een palet van drie tinten

Veel schilders beperkten bewust hun kleurenpalet, en een paneelschilderij profiteert van dezelfde discipline. Drie kleuren zijn meestal voldoende: een basistoon, een begeleidende kleur en een accentkleur

De traditionele combinatie van rood en groen is een populaire keuze voor Kerstmis. Als complementair contrast zorgt het voor een sterk effect, maar het kan snel overweldigend worden. Het effect kan worden verzacht door donkerdere tinten van beide kleuren te gebruiken – dennengroen in plaats van grasgroen, en bordeauxrood in plaats van felrood. Voor een lichtere uitstraling combineer je wit met champagne en voeg je een enkel groen accent toe, bijvoorbeeld verse takjes.

Stoffen servetten spelen een bijzondere rol omdat ze bij elke tafelsetting terugkomen. Op een wit tafelkleed creëren donkergroene of bordeauxrode servetten twaalf gelijkmatig verdeelde kleuraccenten voor twaalf gasten, die de lengte van de tafel verdelen. Op een donker tafelkleed is het effect omgekeerd. Dan brengen lichtgekleurde servetten het licht naar de uiteinden van de tafel. Juist omdat servetten zo vaak gebruikt worden, is het de moeite waard om eerst de kleur te bepalen en vervolgens de kaarsen, linten en takken daarop af te stemmen.

Herhaling en een onderbreking

Een stilleven gedijt bij herhaling en bewuste verstoring. Op tafel bepalen de tafeldekkingen het ritme: gelijke tussenruimte, identieke borden, identieke servetten. Een breedte van ongeveer 60 tot 70 centimeter per couvert geeft elke gast voldoende ruimte en laat het ritme zich rustig ontvouwen. De onderbreking in dit patroon hoort in het midden. Dit kan een groep kaarsen van verschillende hoogtes zijn, een ondiepe schaal met appels en walnoten, of een paar takken met dennenappels.

De schilders plaatsten hun objecten verticaal, zodat het oog zou dwalen van het liggende mes naar het bord en uiteindelijk naar het hoge glas. Een soortgelijke regel geldt aan tafel, zij het met één uitzondering: gasten moeten elkaar in het midden kunnen zien. Lage arrangementen die onder ooghoogte blijven, en slanke, hoge kaarsen erboven, zorgen voor een vrij zicht. Alles wat precies op ooghoogte eindigt, wekt de illusie van een muur.

Symbolen die niemand hoeft uit te leggen

In oude stillevens hadden veel objecten een betekenis. De halfgeschilde citroen wordt vaak geïnterpreteerd als een symbool van oppervlakkige schoonheid, stralend van buiten en zuur van binnen. De uitgebrande kaars staat voor vergankelijkheid, terwijl kostbare tropische vruchten rijkdom en handel over lange afstanden symboliseren. Geletterde kijkers konden veel van deze symbolen als een tekst lezen.

De kersttafel heeft ook zijn eigen symboliek, die vandaag de dag nog steeds zonder verdere uitleg te verklaren is. Groenblijvende takken staan ​​voor het leven midden in de winter. Appels herinneren aan de Paradijsboom, waarmee de versierde kerstboom vaak wordt geassocieerd. Sinaasappels en noten werden van oudsher beschouwd als kostbare geschenken en zijn in veel gezinnen nog steeds een vast onderdeel van de feestmaaltijd.

Wie zulke dingen op tafel zet, is niet zomaar aan het decoreren. Hij of zij sluit aan bij een visuele traditie die gasten onbewust herkennen. Een paar appels op een tinnen bord zeggen soms meer dan een dozijn in de winkel gekochte beeldjes.

Licht zoals in een kunstenaarsatelier

Geen enkel element transformeert een schilderij zo ingrijpend als licht. Nederlandse schilders lieten het licht doorgaans van één kant binnenkomen, vaak via een raam aan de linkerkant, en gebruikten het om elk glas en elke plooi te modelleren. 's Avonds neemt kaarslicht deze rol over. Het is het mooist wanneer de plafondverlichting gedimd of volledig uitgeschakeld is en er slechts enkele warme lampen in de kamer branden. Lampen met een kleurtemperatuur van ongeveer 2700 Kelvin of lager passen het beste bij de kleur van de vlam.

Lichteffecten ontstaan ​​waar het licht op glas, zilver of messing valt. Een paar gepolijste kandelaars, wijnglazen met een dunne rand en misschien een oude erfstuklepel verspreiden het licht over de tafel. Matte stoffen zorgen voor contrast. Ze absorberen het licht, waardoor de glanzende objecten nog meer opvallen. Deze wisselwerking tussen matte en glanzende oppervlakken geeft de kleden in oude schilderijen hun driedimensionaliteit, en werkt net zo goed op de eettafel.

Het servet als sculpturaal element

Bij stillevens is de verfrommelde stof vaak de ware test van de schildersvaardigheid. De plooien onthullen tegelijkertijd het materiaal, het gewicht en het licht. Aan een feestelijke tafel wordt het servet een miniatuursculptuur, en daarvoor heeft het een stof nodig die zijn vorm behoudt. Dicht geweven stoffen zoals gabardine zijn gemakkelijk te vouwen en behouden meestal hun vorm, zelfs gedurende een lange avond. De servetten van Zeltpro zijn bijvoorbeeld van deze stof gemaakt en hebben een afmeting van 40 x 40 centimeter, een formaat dat voldoende is voor de meeste klassieke vouwtechnieken.

Ingewikkelde ontwerpen zijn helemaal niet nodig. Een simpele rol met een takje rozemarijn of dennentakje, een eenvoudige waaier in een glas, of een platte rechthoek met het naamkaartje erop ziet er vaak eleganter uit dan een gevouwen ster. Het belangrijkste is dat alle servetten op dezelfde manier gevouwen zijn. Alleen door herhaling wordt een stuk stof een designelement.

De tafel als foto voordat de gasten arriveren

Wie de tafelsetting wil vastleggen, kan dat het beste doen voordat de bel gaat. In de minuten daarvoor is de setting het meest vergelijkbaar met het geschilderde model. De kaarsen zijn net aangestoken, de glazen zijn nog leeg en alles staat op zijn plaats. Voor een foto in stillevenstijl is het handig om de plafondverlichting uit te schakelen en alleen met kaarsen en een lamp aan de zijkant te werken. De beste manier om de setting te fotograferen is vanuit een lichte hoek, bijvoorbeeld door naast de tafel te staan ​​in plaats van recht van voren.

Een zorgvuldig gekozen detail heeft vaak een grotere impact dan de complete tafelsetting. Een enkele couvert met servet, glas en een takje spar, afgesneden aan de rand van het kader, doet eerder denken aan een schilderij dan aan een tafelsetting met twaalf couverts. Juist hier wordt duidelijk of de achtergrond, het kleurenpalet en de belichting in harmonie zijn. Wat er op een foto chaotisch uitziet, oogt aan tafel meestal ook storend.

Wat blijft er over na het festival?

Een stilleven op doek blijft overeind, maar een gedekte tafel valt onvermijdelijk uit elkaar tegen de tijd van het dessert. Wat overblijft zijn wasresten op het tafelkleed, een rode wijnvlek en verfrommelde servetten. Vooral bij textiel dat bedoeld is om vele feestjes te doorstaan, is het de moeite waard om na te denken over het onderhoud. Stoffen die op 40 graden Celsius gewassen kunnen worden, kunnen na het feest zonder veel moeite gereinigd worden.

Het is het beste om de was volledig te laten uitharden voordat u deze voorzichtig verwijdert. Eventuele resten kunnen worden verwijderd met keukenpapier en een warm strijkijzer, mits dit volgens het wasvoorschrift is toegestaan. Rode wijnvlekken moeten zo snel mogelijk met koud water worden behandeld voordat ze intrekken. Sommige tafelkleden hebben ook een vlekwerende afwerking, waardoor vloeistoffen eraf rollen en in druppels opwellen. Dit neemt een hoop zorgen weg over beschadiging van de stof.

Een beeld dat mag vervagen

Het verschil tussen een schilderij en een feesttafel is uiteindelijk een prachtig verschil. Een stilleven legt een moment vast, terwijl een feesttafel bedoeld is om te gebruiken. Door te werken met een rustige achtergrond, een helder kleurenpalet, goede belichting en een terugkerend motief ontstaat een beeld dat blijft werken, zelfs wanneer glazen zijn verplaatst en servetten zijn uitgevouwen. Misschien is dat wel de belangrijkste les die we uit oude schilderijen kunnen trekken: orde betekent niet starheid. Het biedt een kader waarbinnen toeval kan floreren.