De naakte vrouw in de kunstgeschiedenis – Een blik op de schilderkunst van vrouwelijke naakten door de eeuwen heen (Deel 1)

De afbeelding van het menselijk lichaam is al sinds mensenheugenis een centraal thema in de kunstgeschiedenis. Sterker nog, een aanzienlijk deel van de schilderijen die de geschiedenis hebben beïnvloed, bestaat uit naakten, of preciezer gezegd, portretten van ongeklede vrouwen. De naakte vrouw heeft kunstenaars en toeschouwers altijd gefascineerd.

Om dit te illustreren, kunnen we kijken naar Botticelli's "De geboorte van Venus ", Modigliani's "Liggende naaktfiguur" of "De oorsprong van de wereld ". Het genre van de naaktschilderkunst heeft door de eeuwen heen een grote verscheidenheid aan onderwerpen gekend. Tot de beroemdste kunstenaars die zich uitgebreid hebben toegelegd op de afbeelding van de naakte vrouwelijke vorm behoren Henri Matisse , Jean-Auguste-Dominique Ingres, Paul Cézanne, Édouard Manet , René Magritte , Peter Paul Rubens en Egon Schiele .

Het vrouwelijk lichaam is een buitengewone inspiratiebron voor kunstenaars, omdat het tegelijkertijd het verbodene, dromen, verlangen en schoonheid belichaamt. Naaktschilderijen roepen vaak controverse op in de kunstwereld en leiden niet zelden tot schandalen.

De geschiedenis van vrouwelijke naaktheid in de kunst is uniek, omdat verschillende gemeenschappen en culturen door de eeuwen en millennia heen in uiteenlopende mate afbeeldingen van het naakte menselijke lichaam hebben overgenomen.

Het naakte lichaam in de kunst weerspiegelt immers altijd de maatschappelijke normen van verschillende tijdperken en plaatsen. Naaktschilderkunst uit diverse perioden, stromingen en regio's verwijst steevast naar de manier waarop dingen werden afgebeeld, die onlosmakelijk verbonden was met de respectievelijke opvattingen over moraliteit en fatsoen.

Hoewel naaktheid vaak wordt geassocieerd met schandalige seksualiteit

Het vrouwelijk naakt – in de spanning tussen hoge kunst en vulgariteit

Hoewel de bovengenoemde werken over het vrouwelijk lichaam duidelijk artistiek en (vanuit het huidige perspectief) nauwelijks schandalig lijken, moeten wij als aandachtige waarnemers een tendens opmerken: in de meeste kunsthistorische culturen zijn naakte vrouwen zelden bevrijd van een representatie die primair met seksualiteit werd geassocieerd.

Dit was waarschijnlijk te wijten aan hun beperktere rechten in vergelijking met mannen. Juist daarom is het zeer waarschijnlijk dat de vrouwelijke naaktfiguur in de kunst pas officieel werd erkend nadat vrouwen meer politieke rechten hadden verworven. Deze acceptatie vond geleidelijk aan plaats. Het lijkt er daarom op dat de geschiedenis van de representatie van de vrouwelijke vorm verweven is met de geschiedenis van de emancipatie.

De fasen van emancipatie werden, metaforisch gesproken, vooral gekenmerkt door kunst uit Griekenland, Italië en Frankrijk. Juist vanuit dit perspectief wordt duidelijk dat de positie van de naakte vrouw in de kunst uniek is en een blijvend evenwicht probeert te vinden tussen kunst en obsceniteit.

Wanneer een hedendaagse kunstenaar het naakte vrouwenlichaam als onderwerp neemt, begeeft hij zich bijna onvermijdelijk op het randje tussen artistieke en "pornografische" representatie . Dit kan worden gezien als een spectrum met twee uitersten. En vrouwelijke naakten vertegenwoordigen de evenwichtsoefening ergens daartussenin.

Prehistorie en vroege geschiedenis: de vruchtbaarheidswet en de 'realistische' wet

Er bestond een sterke band tussen de verering van vruchtbaarheidsgoden en de afbeelding van vrouwelijke naaktheid in de paleolithische kunst . De vroegste afbeeldingen van de vrouwelijke menselijke vorm staan ​​bekend als "paleolithische Venusbeeldjes ". Ze worden gekenmerkt door de uitgesproken gelaatstrekken van voluptueuze vrouwen met brede heupen en borsten die naar beneden wijzen of hangen.

Dit blijkt uit de oudste afbeeldingen van de vrouwelijke menselijke vorm. Kalksteen, ivoor of speksteen zijn de materialen die in de meeste van deze afbeeldingen voorkomen, en ze dateren uit de Aurignacien-periode . Naast de Venus van Willendorf de Venus van Lespugue , de Venus van Savignano , de Venus van Laussel en de Venus van Doln Vstonice tot de bekendste voorbeelden.

Wat betreft de schilderkunst, werd de naakte vrouw al afgebeeld op rotstekeningen in de Frans-Cantabrische regio in Noord-Spanje en in het Middellandse Zeegebied. In deze werken worden vrouwelijke figuren afgebeeld in de context van gemeenschappelijke scènes die jachtpartijen, rituelen of dansen uitbeelden. De Tassili n'Ajjer is een goed voorbeeld van hoe vrouwen in deze periode werden gekenmerkt door een eenvoudige, maar opvallend realistische stijl van weergave.

Tassili n'Ajjer- gebergte . Dit plateau is aangewezen als nationaal park, biosfeerreservaat en UNESCO-werelderfgoed, en een aanzienlijk deel ervan wordt door alle drie de organisaties beschermd. Het gebied herbergt cipressen en historische monumenten.

Tassili n'Ajjer staat bekend om zijn rotstekeningen, die tussen de 9.000 en 10.000 jaar oud zijn en voornamelijk kuddes dieren, enorme wilde dieren zoals olifanten, giraffen en krokodillen, en mensen die zich bezighouden met activiteiten zoals jagen en dansen, afbeelden. Wat betreft vrouwelijke naaktheid stond Tassili bekend om zijn rotskunst. In dit licht bezien is de afbeelding van vijf vrouwen met lang haar en blote borsten, die alle drie een ongelooflijk "realistisch" figuur hebben voor die tijd, een interessante observatie.

Oud-Egypte: tijdloze schoonheid voor het leven na de dood

Een belangrijk aspect van de oude Egyptische figuratieve cultuur is de zeldzaamheid van het afbeelden van vrouwen op latere leeftijd. Vrouwelijke personages werden afgebeeld als teer, lieflijk en in de bloei van hun leven; daarom hoopte men dat zij dit beeld ook in het hiernamaals zouden aannemen, zoals de kunst hen op deze manier had vereeuwigd.

De Egyptische kunst was niet realistisch, omdat deze samenleving veel waarde hechtte aan haar imago. Om mensen in hun mooiste en meest jeugdige vorm te vereeuwigen, zijn er weinig foto's van zwangere vrouwen of vrouwenlichamen na de bevalling. Geleerden hebben echter een verschuiving in de vrouwgerichte kunst waargenomen tijdens de Derde Tussenperiode (1075 tot 652 v.Chr.).

In die tijd verschenen rondere, vollere lichamen met grotere, hangende borsten. Naaktheid was gebruikelijk en voor sommige sociale klassen en beroepen, zoals vissen en naaien, was het noodzakelijk om onbedekt te zijn. Een muurschildering van naakte danseressen in een graf van Nebamun (ca. 1350 v.Chr.) toont bedienden, danseressen, acrobaten en prostituees die naakt aan het werk zijn.

Het verloren graf van Nebamun was een Egyptisch graf uit de 18e dynastie, ontdekt in de necropolis van Thebe aan de westoever van de Nijl, in het huidige Luxor. Beroemde, rijkversierde grafscènes uit dit graf zijn te zien in het British Museum in Londen. De gepleisterde muren van het graf zijn versierd met kleurrijke muurschilderingen die geïdealiseerde scènes uit het leven en de activiteiten van die tijd uitbeelden. Tot de beroemdste werken behoren jachtscènes en halfnaakte danseressen tijdens banketten.

Het oude Griekenland – het menselijk lichaam als ideaal

In het oude Griekenland kreeg het concept van het naakt voor het eerst aanzienlijke betekenis in de kunst. In die tijd werden tijdens religieuze festivals sportevenementen georganiseerd die het menselijk lichaam, en met name het mannelijk lichaam, op een ongekende manier verheerlijkten. De atleten die aan deze wedstrijden deelnamen, streden naakt, en de Grieken zagen in hen de belichaming van alles wat werkelijk bewonderenswaardig is aan de mensheid.

mannelijk naakt gelijkstelden aan triomf, grandeur en zelfs morele superioriteit. Deze idealen lijken inherent te zijn aan de prachtige naakten die in de Griekse kunst worden afgebeeld.

Hoewel afbeeldingen van naakte atleten als offergaven in tempels werden aangeboden, namen de afbeeldingen van goden en helden uit de Griekse mythologie een vorm aan die leek op hun atletische verschijning. De gevoelens die in andere oude culturen heersten, waar naaktheid vaak werd geassocieerd met schaamte en nederlaag, staan ​​in schril contrast met de Griekse verering van het lichaam.

Deze vertegenwoordigden een totaal andere houding. Een bekend voorbeeld van de heersende opvatting buiten het oude Griekenland is het Bijbelse verhaal van Adam en Eva. In dit verhaal erkennen de eerste man en vrouw hun naaktheid en worden daarvoor vernederd en zelfs gestraft.

In tegenstelling tot de man de naakte vrouw een andere genealogische afstamming. Waar de man een belichaming is van de goddelijke essentie van voortplanting, vindt de man zijn oorsprong in de geïdealiseerde menselijke atleet. Talrijke afbeeldingen van naakte vrouwen zijn door de geschiedenis heen gebruikt om vruchtbaarheidsgoden te vertegenwoordigen, zoals Ishtar .

Aphrodite ook tot deze groep en werd afgebeeld als een wezen dat zowel leven kon schenken als arrogant en verleidelijk was. In tegenstelling tot hun tijdgenoten in het Nabije Oosten gaven de Grieken jarenlang de voorkeur aan een afbeelding van Aphrodite in kleding.

Rond 350 v.Chr. creëerde de beeldhouwer Praxiteles een naakte versie van deze godin, die bekend werd als de Aphrodite van Knidia . Dit markeerde het begin van een nieuwe traditie voor vrouwelijke naaktheid in de kunst. De Aphrodite van Knidia, net als de beelden van Griekse mannelijke atleten, vertoonde geïdealiseerde proporties afgeleid van wiskundige verhoudingen.

Bovendien gaf haar houding, waarbij ze haar hoofd opzij kantelde en haar lichaam met één hand bedekte, de indruk dat de godin tijdens het baden iets onverwachts meemaakte. Dit verleende haar naakte lichaam een ​​verhalende en erotische dimensie . Mogelijk was de positie van haar handen bedoeld om een ​​gevoel van bescheidenheid uit te drukken of om te symboliseren dat de kijker geen te directe blik op haar goddelijkheid kon werpen.

Hoewel het standbeeld uit Knidos niet bewaard is gebleven, is de invloed ervan duidelijk zichtbaar in de talloze reproducties en variaties die door verschillende kunstenaars in de Hellenistische en Romeinse periode zijn gemaakt. Deze afbeeldingen van Venus zijn niet alleen te vinden in tempels, maar ook in openluchtheiligdommen.

De rode Kylix van Onesimo

De Attische kylix, toegeschreven aan Onesimos (500-480 v.Chr.), is een voorbeeld van deze vroege benaderingen van het vrouwelijk naakt in de schilderkunst . Dit werk toont een naakt liggende vrouw die kottabos speelt. Kottabos was een populaire activiteit tijdens het festival van het mannensymposium. De jonge vrouw, die met haar wijsvinger het handvat van een diepe beker (skyphos) vasthoudt, probeert, volgens de gewoonte van die gelegenheid, voedselresten van de bodem van de beker naar een ver doelwit te gooien.

In deze specifieke context moet echter benadrukt worden dat de symposia inderdaad uitsluitend voor mannelijke deelnemers bestemd waren. Bijgevolg waren er doorgaans naakte vrouwen aanwezig om de mannelijke bezoekers te vermaken. De naaktheid van de bovengenoemde vrouwen zou door de respectabele vrouwen van Athene als te gewaagd zijn beschouwd; het zou echter wel toegestaan ​​kunnen zijn aan slavinnen die als prostituees werden ingehuurd, of aan "etere", rijke vrouwen die de avond van het mannengeweld verrijkten met zang, conversatie en het tonen van hun seksuele schoonheid.

Romeinse oudheid – Eros stuurt groeten vanuit Pompeii en Herculaneum

De Romeinse wereld zorgde voor opschudding, met name door de erotisch geladen kunstwerken van Pompeii en Herculaneum , die voornamelijk naakten afbeeldden. Een uitgebreide reeks archeologische onderzoeken, die in de 18e eeuw van start ging, bracht een aanzienlijke hoeveelheid erotische kunst uit deze twee oude steden aan het licht.

Dit onderzoek bracht aan het licht dat deze locaties rijk waren aan erotische kunstwerken, zowel in de vorm van beeldhouwwerken als muurschilderingen. De kenmerken van de thema's suggereren dat de Romeinse gebruiken liberaler waren dan in de meeste andere culturen van die tijd. Het moet echter benadrukt worden dat veel van de afbeeldingen die voor ons uitsluitend erotisch lijken, in werkelijkheid symbolen van natuurlijke vruchtbaarheid in de ruimste zin van het woord kunnen zijn, evenals talismannen voor geluk en voorspoed.

"Venus in een schelp ", een fresco uit Pompeii dat de Romeinse godin van vruchtbaarheid en liefde afbeeldt, werd ontdekt tussen 1933 en 1935. De muren van de ruimte waren versierd in de Vierde Pompeïsche stijl. Vergeleken met de heersende erotiek in de oude Romeinse stad, oogt het fresco van Venus in een schelp relatief ingetogen. Het huis draagt ​​overigens de naam van dit beroemdste fresco. Om precies te zijn, ligt de naakte Venus in een schelp en wordt ze bij haar geboorte vergezeld door Cupido en een kind, dat hoogstwaarschijnlijk de jonge Mars voorstelt.

Middeleeuwen – Eva en de zonde

Met de opkomst van de christelijke cultuur in de Middeleeuwen werd het lichaam de heilige tempel van de ziel , die beschermd moest worden tegen vleselijke verlangens die God als vreselijke zonden beschouwde. Ondanks deze ideeën bleef het kwaad bestaan, zozeer zelfs dat de duivel en lust onlosmakelijk met elkaar verbonden raakten in de sensualiteit van het vrouwelijk lichaam, afgeleid van Eva.

Daarom beeldt middeleeuwse kunst de moeder van de mensheid af in haar onschuldige en jeugdige naaktheid, reeds in staat om de appel der zonde te grijpen.
In de Middeleeuwen gebruikte de Kerk het naakt om de menselijke kwetsbaarheid te benadrukken en om "de onwetenden religie bij te brengen ". De Kerk gaf opdracht tot het maken van fresco's, sculpturen en schilderijen voor kerken, en tot het schrijven van manuscripten die haar doctrines en morele waarden nauwkeurig overbrachten.

Kunst was grotendeels religieus van aard en naaktheid werd als kwaad beschouwd. Het toonde aan dat mensen sterfelijk en onvolmaakt zijn. Naaktschilderijen werden gebruikt in de iconografie. Naakte figuren, vaak verwijzend naar de zondeval of de onderwereld, zijn te zien in kerkinterieurs, glas-in-loodramen (vanaf de hoge middeleeuwen) en kerktimpanen. Adam en Eva symboliseren zonde en naaktheid. Ze worden meestal afgebeeld met slangen of planten die hun geslachtsdelen bedekken.

De verleiding van Adam en Eva , door Masolino (ca. 1424-1425)

Een karakteristiek kunstwerk uit deze periode bevindt zich in de Brancacci-kapel van de kerk Santa Maria del Carmine in Florence. Dit werk heet "De verleiding van Adam en Eva" of "De erfzonde" en werd gemaakt door Masolino tussen 1424 en 1425.

Het schilderij beeldt de bekende gebeurtenis uit het Oude Testament uit, meer specifiek het moment waarop de slang uit het boek Genesis Adam en Eva probeert over te halen de regels te overtreden. Deze episode, weergegeven in de laatgotische stijl, wordt gekenmerkt door het licht dat de figuren zachtjes omhult, alsof ze een diffuse gloed uitstralen.

Bovendien draagt ​​de zwarte achtergrond bij aan de sensuele uitstraling van de naakte lichamen van de twee zondaren.

De verdrijving van de voorouders uit Eden , door Masaccio (1424-1425)

van Masaccio , dat de verdrijving van de voorouders uit Eden uitbeeldt, bevindt zich in dezelfde kapel als het werk van Masolino. Op het moment van hun ongehoorzaamheid aan Gods wetten en hun daaropvolgende consumptie van de vrucht der kennis, worden Adam en Eva afgebeeld als naakte vrouw en naakte man. Ze worden inderdaad afgebeeld alsof ze ontbloot en machteloos zijn terwijl ze uit het Paradijs worden verwijderd. Het is echter cruciaal om te benadrukken dat Adam en Eva volgens het Bijbelse verhaal al naakt het Paradijs binnengingen.

Dit plaatst ons chronologisch gezien in de overgang tussen de Hoge Middeleeuwen en de Vroege Renaissance. In het tweede deel onderzoeken we de verdere behandeling van naakte vrouwelijke figuren in de kunstperiodes van de Renaissance, het Maniërisme, de Barok en het Classicisme, via de moderne tijd, tot het Klassiek Modernisme en de hedendaagse kunst.