Architectuur in Duitsland – rococo of kitsch in optima forma?

Duitsland in de 17e eeuw met een vertraagde vrolijkheid

De Duitsers waren al vrij laat begonnen met de barokperiode : de eerste barokke vormen verschenen rond 1575 in Frankrijk, dat meer aan de rand van zijn grondgebied vocht en architectuur vierde in het hart van het land.

Italië kwam er relatief goed vanaf, met een directe overgang van romaanse naar renaissance-architectuur en al aan het einde van de 16e eeuw de eerste tekenen van de barok. Duitsland was, zoals gebruikelijk, meer verwikkeld in oorlogen. De conflicten van de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) vonden voornamelijk plaats binnen het Heilige Roomse Rijk, vergezeld van talrijke secundaire conflicten. Tegen 1650 was de bevolking gedaald van ongeveer 17 miljoen tot slechts 10 miljoen, en veel slagvelden hadden lange tijd nodig om te herstellen van de oorlogsschade.

Keizer Ferdinand III erfde het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie van zijn niet bepaald geschikte vader, tien jaar voor het einde van de oorlog. Zijn vader was klein van stuk, zwak, goedhartig tot het punt dat hij zelfs tegenover gewetenloze adviseurs naïef was, en gul tot het punt dat hij al zijn geld kwijtraakte. Ferdinand III bevond zich in een nogal hachelijke positie (gelukkig maar, anders was er zeker geen Vrede van Westfalen geweest).

Hij leerde graag van de vaardigheden en bewonderenswaardige kunstzinnigheid die Frankrijk en Italië inmiddels hadden ontwikkeld – de prachtige barokstijl kwam precies op het juiste moment om zijn macht te versterken .

Het is niet verstandig om de eer op te eisen voor andermans werk? Dat is altijd al zo geweest; de hele barokperiode was er immers op gericht om de absolute macht van heersers en kerkelijke hoogwaardigen te benadrukken. En degenen die vandaag de dag trots pronken met "mijn huis - mijn boot - mijn auto" hebben meestal het eerste niet zelf gebouwd, noch de andere zelf in elkaar gezet.

In Duitsland worden schitterende barokgebouwen gebouwd

Het duurde dus ongeveer een eeuw voordat in Duitsland vele prachtige barokke gebouwen werden gebouwd, waarvan de gehele ruimtelijke compositie was ontworpen om het publiek, door middel van enorme hoogtes en veel pracht en praal, ervan te overtuigen dat hun wereldlijke en kerkelijke heersers onvergelijkelijk machtig waren.

Dit publiek bewonderde het een tijdlang plichtsgetrouw, maar had er uiteindelijk genoeg van. Barokarchitectuur was niet alleen verrukkelijk, maar herinnerde de toeschouwer ook voortdurend en indringend, door middel van talloze details, aan zijn eigen sterfelijkheid en aan de noodzaak om te betreuren hoe snel zijn tijd voorbij zou gaan.

Spijt kon zelfs toen al nuttig zijn, bidden was belangrijk voor de mensen; maar ze waren net aan het herstellen van een langdurige oorlog die generaties had overschaduwd, en wilden gewoon leven, een vreugdevol leven.

Zo werden gebouwen in de late barokperiode steeds lichter en vrolijker versierd; serieuze vermaningen maakten plaats voor speelse uitnodigingen en donkere stenen gevels werden vervangen door stralend goud en pastelkleuren.

Een goed voorbeeld is de Asamkerk in München (St. John Nepomuk, Sendlinger Straße), gebouwd door de gebroeders Asam, die volgens de laatste Franse trends werkten als schilders, architecten en beeldhouwers.

Noch de gevel (zie Asamkerk in München), noch het interieur (zie interieurfoto van de Asamkerk), noch de Troon der Genade (zie foto), noch de portretten van de bouwers omlijst door gebogen bogen en roze marmeren zuilen (zie foto) wekken een overmatige angst voor vergankelijkheid en somberheid op.

De bouw begon in 1733. Sinds 1726 werd Beieren geregeerd door de kunstminnende Karl Albrecht (van Beieren) , die in 1716 een studiereis naar Italië had gemaakt, op 5 september 1725 de bruiloft van koning Lodewijk XV in Frankrijk bijwoonde en in 1742 de keizerlijke kroon van het Heilige Roomse Rijk op zijn hoofd zette, die hij tot 1745 droeg.

Een jaar later werd de Asamkerk ingewijd, waardoor het gebouw ruim een ​​decennium lang de levendige late fase van de kunstgeschiedenis, bekend als de rococo wordt gedateerd rond 1730

Rococo – een uitbundige, overdreven late barokstijl of een stijl op zich?

Deze stijl, geïmporteerd uit Frankrijk en ontwikkeld vanaf de late barokperiode, ontleent zijn naam rococo aan een decoratief motief, de rocaille (zie foto van de katholieke parochie- en kloosterkerk van St. Alto en St. Birgitta in Altomünster), een rotsschelp samengesteld uit de twee Franse woorden roc = rots en coquilles = schelpen.

Een decoratief element dat extreem populair was in de rococo-periode, dat op bijna onbezonnen wijze voor het eerst asymmetrie in de architectuur introduceerde en daarmee de gevestigde modellen van de barok op gedurfde wijze doorbrak.

Hoewel de architectuur monumentaal bleef en niet elke kunstenaar met schelpen speelde (daarom wordt de rococo in deze gebieden slechts voorwaardelijk als een aparte stijlperiode erkend), de speelse vormen van de rococo een gevarieerde en uitgesproken heerlijke afwijzing van het pathos van de barok.

"Slechts" een decoratieve stijl, maar de decoratie is juist wat het oog als eerste trekt, in het geval van de rococo met bijna overdadige versieringen op de gebouwen, zoals in het Peterhofpaleis (zie foto) en in de tuinen ervoor, zoals in het Schwetzingenpaleis (zie foto).

Met geheel nieuwe ideeën werd een van de belangrijke elementen van de barok, de strikte symmetrie, vrolijk overboord gegooid ten gunste van ranken en lianen, wervelingen en krullen, vloeiende lijnen en rondingen.

En de versieringen in kamers, die in kerken (zie foto) en die aan het hof, inclusief het meubilair en de handgemaakte voorwerpen.

Hier maakten stukadoors, houtsnijders, timmerlieden, borduurders, enzovoort, ongelooflijk gedetailleerd werk (ook al kan het resultaat tegenwoordig soms wat kitscherig overkomen). Interieurontwerpers en decoratieve kunstenaars beschouwen de rococo daarom als een aparte periode, strikt gescheiden van de late barok.

Over het geheel genomen verliest de architectuur door al deze versieringen veel van haar pompeuze karakter; de kastelen worden kleiner en de hoofdgebouwen worden vaak gescheiden van de bijgebouwen.

Naast de rijkelijk versierde staatsvertrekken zijn er kleinere privévertrekken of privékastelen met een luchtige architectuur en details die zowel elegant als speels zijn (hoewel je vanuit het huidige perspectief zeker kunt betogen of een dergelijk privékasteel zijn pompeuze karakter wel echt verloren heeft):

Je voelt een vleugje vrijheid…

Door de hernieuwde belangstelling voor decoratie nam ook de plechtige verering van macht af, en plotseling leek die niet meer zo belangrijk voor de hofmaatschappij.

De heersers waren duidelijk de pracht en praal beu; ze wilden gewoon dat alles mooi en elegant was, zoals een nieuw modieus woord uit Frankrijk voorschreef. Tijdens de rococoperiode werden alle aspecten van het hofleven aanzienlijk verfijnder en daardoor (soms) betekenisvoller.

Zelfs Lodewijk XIV van Frankrijk vierde zijn leven als een publiek evenement op een verheven, barokke manier. Met als doel zijn volgelingen (de adel) aan het hof gehoorzaam te houden en naar believen te controleren, leidde hij zijn gevolg door middel van gunsten of door hen terug te trekken.

Het is dus een model dat sterk lijkt op het model dat tegenwoordig door veel Facebook-sterren wordt geprezen. Zij beloven hun volgers gunsten of het intrekken van gunsten uit hun omgeving als ze schoonheidsproducten kopen/gebruiken (of juist niet kopen en gebruiken) die hormonaal actieve, allergie-veroorzakende en kankerverwekkende ingrediënten bevatten, (op uitbuitende wijze geproduceerde) designerkleding, (machines voor het maken van groentepuree die slechts enkele seconden per keer operationeel zijn) en hulpmiddelen om hun uiterlijk te optimaliseren (oogverblindend neonkleurig plastic, met productiekosten die bijna nul zijn).

Mensen waren nu te verfijnd voor zulke onhandige onderdanigheid en dominantie; in de rococoperiode trokken ze zich terug in de privésfeer om een ​​geraffineerde levensstijl, een verfijnd levensgevoel, delicate sensualiteit en galante manieren te ontwikkelen.

Deze cultuur omvatte ook, op intellectueel gebied, de eerste voorboden van de Verlichting, het baanbrekende project van de naderende eeuw. Thomas Hobbes (1588-1679), John Locke (1632-1704), Montesquieu (1689-1755) en Immanuel Kant (1724-1804) presenteerden hun baanbrekende werken, die zich langzaam maar zeker verspreidden.

Vanaf ongeveer 1700 werd rationeel denken toegestaan; men kon zich beroepen op de rede als universele maatstaf voor oordeel, niet alleen als heerser, maar ook als burger – en als architect. Deze nieuwe ideeën beïnvloedden dan ook de architectuur. De werken van barokke toneelkunstenaars werden verworpen als kerkpropaganda of als middel tot zelfverheerlijking van een heerser; de rococo, als kunstvorm van de Verlichting, verwierp dergelijke verheerlijkingen.

Naast sierlijke lijnen en arabesken zijn er zeker ook een aantal bizarre dingen te ontdekken; sommige ogenschijnlijk verfijnde, ingetogen gezichtsuitdrukkingen vertellen bij nadere beschouwing een totaal ander verhaal, en sommige grotesk overdreven gebaren kunnen gerust als pure ironie worden geïnterpreteerd.

… maar de vorm wint het van de inhoud

Het overschrijdt de grenzen van wat acceptabel is: Verlichtingsideeën klinken door in dit nieuwe verlangen naar vrijer vormgegeven ornamenten, maar de zwierige versieringen en arabesken van het ontwerp staan ​​centraal.

Versieringen, accessoires, decoraties, ornamenten, stucwerk, ranken, franjes en wie weet welke andere ornamenten er nog meer te vinden zijn, flarden ervan. Ze verstikken elke poging tot een pad naar geestelijke vrijheid.

Ook pastelkleuren waren aanwezig, en het stucwerk kroop langzaam langs de muur omhoog , wellicht een beetje losgemaakt door een kast met spiegelscherven en onregelmatig gevormde stukken spiegel aan de muren en het plafond.

Kunstplanten kronkelden over de muren van de zogenaamde traliewerkkamers, terwijl rijkelijk versierde portretten van acteurs en muzikanten die aan het hof werkten de wanden van de muziekkamers sierden. De versieringen en ranken zijn net zo adembenemend als de zware en beklemmende vormen van de barok – rondingen en uitstulpingen veroorzaken duizeligheid wanneer ze alomtegenwoordig zijn.

Hieronder volgen enkele voorbeelden van excessen die op een gegeven moment waarschijnlijk moeilijk te verdragen zullen zijn bij dagelijks gebruik/zien:

• Vierkant, praktisch, goed
• Vóór het ornament, nog een ornament, nog een ornament
• Als alledaagse kleding is het een genot voor broedvogels
• Nadat de vogels waren aangekomen (afbeelding 2)
• Onder de versiering, nog een versiering, nog een versiering
• Zelfs pastelkleuren kunnen kleurrijk zijn

Als je vanbinnen al staat te gillen van frustratie, heb je waarschijnlijk gelijk. Op een gegeven moment wordt verfijning een cliché, elegantie kitsch, betekenisvolheid betekenisloos, pittigheid flauw, grilligheid banaal, geestigheid afgezaagd, koketterie gekunsteld en amusement een kwelling.

Hoe meer de ideeën van de Verlichting werden besproken, hoe meer mensen met een uitgesproken mening zich misplaatst voelden in salons zoals deze:

Het is daarom niet meer dan logisch dat het rococo rond 1770 werd vervangen door het classicisme, met zijn esthetische leidraad van een zuivere vormtaal, vlak voor de grote storm van omwentelingen die de Verlichting teweegbracht.