Mel Ramos – Popartkunstenaar en bedenker van de commerciële pin-upmeisjes

De Amerikaanse kunstenaar Mel Ramos overleed in oktober 2018 op 83-jarige leeftijd en liet een omvangrijk oeuvre achter dat bol staat van vrouwelijke seksualiteit. Critici bestempelden zijn werk destijds als vulgair en seksistisch, en de populaire popart-figuur was waarschijnlijk gedurende zijn leven zeer controversieel vanwege zijn expliciete afbeeldingen.

Hoe zou men zijn stijl zo objectief mogelijk kunnen beschrijven, zonder het meteen eens te zijn met de formuleringen van zowel zijn bewonderaars als zijn critici?

Brutaal – Provocatief – Felgekleurd – Populair – Sexy – Kritisch ten opzichte van consumentisme – Effectief in reclame – Oppervlakkig – Schorrelig – Vrolijk – Humoristisch? Misschien een mix van al deze eigenschappen en nog veel meer

Objectief gezien kunnen zijn schilderijen worden omschreven als vrouwelijke naakten gecombineerd met populaire, uitvergrote merkproducten – zoals pin-up girls in typische reclame-opstellingen uit de jaren 50 en 60. Tot deze merkproducten behoorden bijvoorbeeld sigaren, sigarettenpakjes, frisdranken, kauwgom, chocolade en auto's.

Achter deze overdreven weergave van vrouwelijke seksualiteit schuilt vermoedelijk een parodie of satire op de destijds wijdverbreide reclametactiek met de duidelijke boodschap "seks verkoopt" . Het was in die tijd gangbaar om de koopdrang van de consument te stimuleren met seksuele prikkels.

De zogenaamde "commerciële pin-ups" werden decennialang het onmiskenbare handelsmerk van Mel Ramos. Dit gaf hem een ​​ongebruikelijke, maar daarom niet minder belangrijke, plaats in de geschiedenis van de popart .

Maar laten we bij het begin beginnen en het stap voor stap aanpakken.

Factsheet – Belangrijkste gegevens in één oogopslag

De belangrijkste feiten over de popart-pin-upartieste:

Mel Ramos in het kort

Mel Ramos is een vooraanstaande Amerikaanse kunstenaar wiens werk een vaste plaats heeft veroverd in de geschiedenis van de popart. Geboren in 1935 in de Verenigde Staten, had hij het voorrecht de belangrijke culturele omwentelingen van de jaren 60 en 70 van dichtbij mee te maken. Dit tijdperk werd gekenmerkt door revolutionaire veranderingen in de kunstwereld en een verschuiving naar nieuwe vormen van creatieve expressie, waaraan Ramos zich met zijn artistieke visie volledig wijdde.

Na zijn afstuderen aan Sacramento State College, waar hij studeerde onder de gerenommeerde kunstenaar en docent Wayne Thiebaud, begon Ramos aan een opmerkelijke carrière als kunstenaar en docent. Zijn docentschappen aan diverse Amerikaanse universiteiten, waaronder California State University, tonen zijn toewijding om zijn kennis en passie voor kunst door te geven aan de volgende generatie. 

De werken van Mel Ramos getuigen op levendige wijze van zijn betrokkenheid bij de popart. Ze integreren vaak elementen uit de reclame, pin-up-achtige naaktschilderkunst en de massacultuur, waardoor een provocerende verbinding ontstaat tussen alledaagse objecten, provocerende vrouwelijke naaktheid en artistieke reflectie.

Zijn schilderijen stralen een unieke esthetiek uit die zowel visueel krachtig als tot nadenken stemmend is. Dit heeft hem de mogelijkheid geboden zijn werk te presenteren in talrijke tentoonstellingen in zowel de Verenigde Staten als Europa – met name in landen als Duitsland en Oostenrijk, waar zijn werk veel lof heeft ontvangen. 

Biografie – Zijn vroege jaren

Mel Ramos werd geboren op 24 juli 1935 in Sacramento, Californië, als zoon van Portugese immigranten. Hij studeerde kunst aan het Sacramento Junior College (waar hij in 1957 zijn bachelordiploma behaalde) en later aan het Sacramento State College (waar hij in 1958 afstudeerde). Hij bleef daar tot 1997 als docent verbonden, waarna hij uiteindelijk met pensioen ging als emeritus hoogleraar.

Tijdens zijn studie aan Sacramento State werd hij sterk beïnvloed door de gerenommeerde popartkunstenaar Wayne Thiebaud, onder wiens begeleiding hij zijn master behaalde. Dit bracht hem ook in contact met de Bay Area Figurative School , waarmee hij jarenlang nauw verbonden bleef.

Geleidelijk aan keerde hij zich echter af van het abstract expressionisme van de jaren vijftig, waartoe ook de kunststromingen Action Painting en Color Field Painting behoorden. Begin jaren zestig begon Mel Ramos – geheel in lijn met de tijdsgeest – stripfiguren te tekenen en te schilderen. Tot zijn vroege werken behoorden voornamelijk de eerste superhelden: Superman, Batman, The Spectre en Wonder Woman.

Popart-tijdperk en pin-upmeisjes

In het begin van de jaren zestig veranderde de westerse wereld ingrijpend en vond er een diepgaande maatschappelijke transformatie plaats. Het waren tijden van grote veranderingen die voelbaar waren in bijna elk aspect van het dagelijks leven, van kindertijd en adolescentie tot gezin, school, mode, technologie en natuurlijk kunst.

Het was een ongelooflijk spannende tijd, vol belangrijke sociale en politieke gebeurtenissen en omwentelingen. Na een aantal sombere jaren als gevolg van de twee wereldoorlogen, werd het leven plotseling weer kleurrijker en levendiger. Alles leek ineens mogelijk.

In deze tijd ontstond een nieuwe, flamboyante en populaire kunststroming: de popart was geboren.

Hoewel Mel Ramos nooit dezelfde roem verwierf als zijn twee tijdgenoten Andy Warhol en Roy Lichtenstein, speelde hij niettemin een belangrijke rol voor de eerste generatie Amerikaanse popartkunstenaars en kan hij zeker tot de pioniers van deze stijl worden gerekend.

Hij was een van de twaalf kunstenaars die, samen met Andy Warhol en Roy Lichtenstein, in 1963 de nieuwe kunststroming lanceerden in het Los Angeles County Museum of Art, waarmee ze de basis legden voor de ware triomf van de popart geïnspireerd door het werk van zijn tijdgenoten Roy Lichtenstein, Andy Warhol en Robert Rauschenberg

Ramos omarmde enthousiast de pin-upstijl , die in die jaren enorm populair was. Zijn vroege werken in dit genre werden gekenmerkt door de seksueel expliciete weergave van vrouwelijke stripfiguren en superheldinnen zoals Wonder Woman. Pin-up girls zouden de kern blijven vormen van zijn gehele latere creatieve proces.

Het beeld van de femme fatale werd gevormd door sekssymbolen zoals Marilyn Monroe en Jane Mansfield, die de glamour en roem van Hollywood perfect belichaamden en miljoenen mannen deden zwijmelen en miljoenen vrouwen lieten dromen. Ze weerspiegelden de verlangens van een hele generatie.

Ramos borduurde voort op deze enscenering van het perfecte vrouwenlichaam vol gratie, schoonheid en verleiding in zijn serie Commercial Pinup Girls. Door de combinatie van deze vrouwen met consumptiegoederen en producten uit bekende reclameformats creëerde hij enerzijds een satirisch onderzoek naar deze enscenering van schoonheidsidealen en anderzijds een subtiele kritiek op de mechanismen van de reclamemachine.

Via zijn werk behandelde hij ook de rol van het vrouwelijk lichaam in het opkomende materialisme van het sociale leven in een zich ontwikkelende, welvarende samenleving, die voor het eerst na de Tweede Wereldoorlog tot bloei kwam.

In een interview met artnet News blikte Louis K. Meisel, de voormalige galeriehouder van Ramos, zijn eerste ontmoeting met de kunstenaar. Hoewel de expliciete afbeeldingen van naakte vrouwenlichamen in provocerende poses destijds zeer radicaal waren, aarzelde Meisel geen moment en bood hem direct een contract aan bij zijn gerenommeerde galerie in New York – wellicht mede vanwege Ramos' onconventionele gedrag en zijn persoonlijkheid als kunstenaar. Deze samenwerking duurde van 1971 tot aan zijn dood en werd bekroond met buitengewoon succes.

Hij woonde en werkte zijn hele leven in de Californische stad Oakland en in de gemeente Horta de Sant Joan in Spanje.

Eerste solotentoonstellingen en collecties

In 1963 exposeerde Mel Ramos zijn werken samen met Warhol en Lichtenstein in het Los Angeles County Museum of Art.

solotentoonstelling in de popartstijl in 1964 in de Bianchini Gallery in New York. De hedendaagse kunstcriticus Elisabeth Stevens schreef destijds over deze tentoonstelling voor ARTNEWS:

Mel Ramos brengt een vleugje carnavalsgeest uit Californië... Zijn werken zijn opvallend, de kleuren levendig en de motieven zeer in het oog springend. Als schilder is Ramos geen playboy, en net als zijn mentor Wayne Thibaud is zijn realisme compromisloos, gedurfd en nooit academisch

Twee jaar later belandde hij zelfs in Duitsland, waar zijn werken in 1966 werden tentoongesteld in de Ricke Galerij in Kassel.

Het jaar daarop werd hij opnieuw geëerd in zijn geboortestaat Californië – meer precies in San Francisco – met een solotentoonstelling. Volgens berichten rende de Amerikaanse feministe Judy Chicago gillend door de zalen en slingerde ze beledigingen naar de museumdirecteur.

In 1967 organiseerde hij opnieuw een tentoonstelling in Duitsland, ditmaal in Keulen. Deze leidde tot een groot schandaal. Een groot deel van de tentoongestelde werken werd door de politie in beslag genomen.

De reden voor deze actie was zijn serie "Dierenschilderijen" , waarvan de motieven door de autoriteiten destijds als veel te seksistisch werden beschouwd. De schilderijen beeldden vrouwen af ​​in expliciete seksuele poses met dieren. Dit ging voor veel ambtenaren van de regelgevende instanties veel te ver, en ze besloten de werken te verbieden. De reactie van de media daarop is gemakkelijk voor te stellen.

In 1972 begon Ramos met de publicatie van zijn werken in de serie "Onvoltooide Schilderijen" – deze schilderijen waren een parodie op klassieke naakten van de oude meesters. De eenvoudige en vaak onschuldige erotiek van de meesterwerken van Manet , Ingres en Modigliani werd vervangen door provocerende pin-ups en tot absurde extremen doorgevoerd.

Hierna volgden belangrijke tentoonstellingen in gerenommeerde galeries wereldwijd, waaronder de Kunsthalle Tübingen (2010), Villa Stuck in München (2011) en de Albertina in Wenen (2012).

Een selectie van andere belangrijke tentoonstellingen in chronologische volgorde:

• 1963: Deelname aan popart-tentoonstellingen in het Oakland Museum of California en het Contemporary Art Museum in Houston
• 1965: Deelname aan de groepstentoonstelling Pop Art, Nouveau Réalisme, enz. in het Paleis voor Schone Kunsten, Brussel
• 1966: Deelname aan de reizende tentoonstelling "11 Pop Artists" door de Verenigde Staten
• 1969: Solotentoonstelling in Duitsland in Gegenverkehr, Centrum voor Hedendaagse Kunst, in Aken
• 1972: Solotentoonstelling in het Utah Museum of Fine Arts, Salt Lake City
• 1974: Deelname aan een poparttentoonstelling in het Whitney Museum of American Art in New York
• 1975: Solotentoonstelling in het Museum Haus Lange, Krefeld
• 1977: Eerste retrospectieve tentoonstelling in het Oakland Museum of California
• 1991: Deelname aan de grote internationale reizende tentoonstelling »Pop Art« (Royal Academy of Arts, Londen; Museum Ludwig, Keulen; Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia, Madrid; The Montreal Museum of Fine Arts)
• 1999: Deelname aan de groepstentoonstelling 'Pop Impressions' in het Museum of Modern Art in New York
• 2007: Deelname aan de tentoonstelling Pop Art Portraits in de National Portrait Gallery in Londen en in de Staatsgalerie in Stuttgart
• 2012: Mel Ramos: 50 jaar superhelden, naakten en andere popcultuur, Crocker Art Museum, Sacramento, VS (solotentoonstelling); Museum Ritter, Waldenbuch, Duitsland
• 2013: Pin-upgirls GALERIJ FRANK FLUEGEL, Neurenberg; Pin-ups en portretten – IKON Ltd, Santa Monica, VS
• 2014: Belle en het Beest, Museum voor Schone Kunsten, Leipzig, Duitsland; Iedereen heeft een held nodig, Scott Richards Contemporary Art, San Francisco, Californië, Verenigde Staten
• 2015: Mel Ramos. Mijn Pop-tijdperk. Ludwig Museum Koblenz
• 2017: Mel Ramos: Edities en tekeningen, GALERIE FRANK FLUEGEL, Neurenberg, Duitsland

Vooral in Europa hebben de werken van Ramos de afgelopen jaren een ware heropleving doorgemaakt. In 2010-2011 toerde een grootschalige retrospectieve tentoonstelling van de kunstenaar door het land in het kader van de viering van het 50-jarig jubileum van de popart, met stops in onder andere Villa Stuck in München, de Kunsthalle Tübingen en de Albertina in Wenen.

de kunstenaar eerde met de titel "Mel Ramos: 50 Years of Superheroes, Nudes, and Other Pop Delights"

Nog begin september vorig jaar – kort voor zijn dood – opende Mel Ramos een tentoonstelling van zijn werk in Hamburg. Destijds had niemand de naderende dood van de kunstenaar verwacht.

Een maand later opende de tentoonstelling "Mel Ramos – Superhelden van 1963" in zijn "thuisgalerie" – de Louis K. Meisel Galerij – met zes van zijn eerste achttien schilderijen, die als popart kunnen worden beschouwd. De kunstenaar heeft het einde van deze tentoonstelling, op 10 november 2018, niet meer meegemaakt.

Collecties en permanente tentoonstellingen

De werken van de schilder en graficus zijn door de jaren heen opgenomen in talrijke gerenommeerde collecties en permanente tentoonstellingen, waaronder:

VS

• Museum voor Moderne Kunst, New York
• Solomon R. Guggenheim Museum
• Norton Simon Museum, Pasadena
• Hirshhorn Museum, Washington, DC
• Whitney Museum of American Art, New York
• San Francisco Museum voor Moderne Kunst
• Museum voor Hedendaagse Kunst, Los Angeles + Chicago
• Seattle Kunstmuseum
• Crocker Kunstmuseum, Sacramento

Duitsland

• Staatsgalerie, Stuttgart
• Hamburger Kunsthalle
• Kunsthalle Darmstadt
• Ludwig Forum voor Internationale Kunst, Aken

Oostenrijk

• Albertina, Wenen
• Museum voor Moderne Kunst, Wenen

Zelfs het tijdschrift Playboy besteedde aandacht aan zijn werk en publiceerde een boek met een verzameling van zijn sexy pin-upmeisjes. Momenteel kunt u afbeeldingen van Mel Ramos (bijvoorbeeld als gelimiteerde lithografieën of linosneden) kopen via onze online galerie en via de Zimmermann & Heitmann Gallery .

Grafische werken en lithografieën vormen de kern van het artistieke oeuvre

Sinds de jaren vijftig richtte popartkunstenaar Mel Ramos zich voornamelijk op grafische technieken, met name lithografie en zeefdruk. Samen met drukkers ontwikkelde hij innovatieve drukmethoden, die hij combineerde met handgeschilderde accenten en fotografische reproducties.

In onze uitgebreide collectie lithografieën van Mel Ramos vallen zijn kenmerkende afbeeldingen op van veelal naakte pin-upmodellen, die poseren tegen levendige, monochrome achtergronden met oversized consumptiegoederen. Bijzonder opmerkelijk zijn werken zoals "Reese's Rose , "Lola Cola" en de "Hav-a-Havanna" -serie, waarin de modellen wellustig op gigantische sigaren zijn geplaatst.

Zelfs alledaagse voedingsmiddelen worden op humoristische wijze gepresenteerd, zoals in het werk "Donut Doll" , een verwijzing naar een bekende reclamecampagne.

Andere lithografieën van Mel Ramos combineren op provocerende wijze vrouwelijke naakten met dieren, zoals in "Giant Panda ", dat doet denken aan zijn eerdere "Animal Paintings" . Ramos verwijst ook naar kunsthistorische werken, bijvoorbeeld met de afbeelding van een naakte vrouw in de lithografie "Nude descending a staircase ", die een toespeling is op Duchamps beroemde schilderij.

Tekenles ” onderzoekt het creatieve proces van modeltekenen, terwijl andere werken, zoals “Lola Cola #4”, overeenkomsten vertonen met bekende figuren als Michelle Pfeiffer.

Successen, perceptie en kritiek

Sterke tegenstand vanuit conservatieve en feministische kringen

Zijn vroege werken, die voornamelijk superhelden, historische documenten en palmbomen afbeeldden, werden door critici soms afgedaan als waardeloos of zelfs kitsch. Deze perceptie veranderde echter toen hij zich toelegde op zijn belangrijkste werk en favoriete onderwerp: pin-up girls.

Vanwege de expliciete manier waarop hij naakte vrouwenlichamen afbeeldde, kreeg Ramos al in de jaren zestig felle kritiek te verduren. Deze kritiek kwam voornamelijk uit conservatieve en reactionaire kringen, maar ook van veel vrouwen en feministen. Zij bestempelden zijn werk als vulgair, achterlijk, vernederend en beledigend. Ramos ondervond waarschijnlijk aanzienlijke tegenstand, met name tegen het einde van de jaren zestig en in de jaren zeventig, toen het feminisme aan kracht won.

In 1972 schreef criticus Linda Nochlin een voorbeeldig essay in ARTNEWS "Vrouwen als seksobject" over het vermeende fetisjistische en vernederende karakter van zijn schilderijen. Later zouden vrouwelijke popartkunstenaars zoals Marisol en Marjorie Strider zijn schilderijen eveneens als achterhaald hebben veroordeeld.

Deze golf van kritiek lijkt paradoxaal als je bedenkt dat juist deze beelden een satirische bedoeling hebben en een kritische ondertoon vormen tegen de weergave van vrouwen als louter sekssymbolen voor de marketing van alledaagse producten. Werd antiseksisme dan beschuldigd van seksisme?

In een interview dat uitgever Hatje Cantz met Ramos afnam naar aanleiding van deze beschuldigingen, ontkende de kunstenaar met klem dat zijn werk seksistische inhoud zou bevatten.

Ik heb ook mannenportretten geschilderd, maar één ding is zeker: ik ben geïnteresseerd in het vrouwelijk lichaam. Waarom? Wat kan ik zeggen? Ik hou van vrouwen, ik ben een gezonde, mannelijke Amerikaan. En vrouwen vind ik absoluut aantrekkelijk

Hoewel het naakte vrouwenlichaam het dominante element in zijn schilderijen lijkt te zijn, benadrukte Ramos herhaaldelijk dat hij het gezicht als het belangrijkste deel van een vrouwenlichaam beschouwde. Hij geloofde dat het de basis vormde voor elk nieuw werk. Tegelijkertijd pleitte hij consequent voor meer openbare naaktheid. Voor hem had de naakte toestand geen erotische connotatie, maar was het eerder een uitdrukking van natuurlijkheid. Je zou bijna kunnen zeggen dat hij een aanhanger was van de nudistenbeweging en een zelfverklaard naturist.

Toen hij in 2012 een tentoonstelling in het Louvre bezocht en daar tientallen naakten zag – waaronder prachtige werken van Titian, Veronese en Tintoretto – voelde hij zich gesterkt in zijn eigen werk. Hij besloot zijn kunst niet langer te verdedigen.

Het is in dit verband ook interessant om op te merken dat provocatie en het aanwakkeren van controverse waarschijnlijk nooit de bedoeling van de kunstenaar waren. Hij benadrukte dat hij niet probeerde provocerende en opzettelijk aanstootgevende schilderijen te maken om mensen bewust boos te maken of te antagoniseren. Dit is heel anders dan bijvoorbeeld Pablo Picasso met zijn pornografische werken.

Ramos zag zichzelf niet als een criticus van zijn tijd, maar eerder als een waarnemer die geen genderdebatten wilde ontketenen en kunst niet beschouwde als een instrument om (politieke, sociaal-kritische) boodschappen aan het volk over te brengen.

Successen en veilingprijzen

De kritiek heeft hem kennelijk geen kwaad gedaan – althans niet wat betreft de ontwikkeling van zijn populariteit en artistieke carrière.

Zijn werken waren zeer gewild op de kunstmarkt, genoten veel en langdurige aandacht en behaalden recordprijzen bij galeries en veilingen. Zo werd een naaktportret van Marilyn Monroe in 2016 in Wenen geveild voor € 173.000. Zelfs gelimiteerde oplages van kunstprints zijn zelden verkrijgbaar voor minder dan een bedrag van vier cijfers.

Dit komt waarschijnlijk ook doordat popart nooit uit de mode raakt. Het bezit een unieke charme en een bijzondere aantrekkingskracht. De ambivalentie tussen de schijnbare oppervlakkigheid enerzijds en de inherente diepgang anderzijds oefent een krachtige fascinatie uit. Popart combineert speelse lichtheid met serieuze kritiek zo vakkundig dat we er niet aan kunnen ontsnappen.

Ondanks zijn zeer succesvolle carrière als kunstenaar vragen sommige waarnemers zich af waarom hij, vergeleken met zijn collega's Andy Warhol en Roy Lichtenstein, relatief in de schaduw is gebleven wat betreft aandacht, roem en economisch succes.

Volgens de artnet-database bedroeg het veilingrecord voor een van zijn werken £1,07 miljoen bij Sotheby's (2012). Dit is slechts een fractie van wat Warhol en Lichtenstein op veilingen hebben opgebracht.

Zijn galeriehouder Meisel gaf een plausibele verklaring in een interview met ARTNEWS . Volgens hem was het simpelweg te wijten aan Ramos's enorme productiviteit in vergelijking met Tom Wesselmann, Lichtenstein en Andy Warhol.

Als we de aantallen vergelijken, creëerde Warhol in de loop van zijn artistieke carrière ongeveer 36.000 werken, terwijl Wesselmann er tussen de 8.000 en 10.000 produceerde. Omdat Ramos een groot deel van zijn werk met uiterste zorg en oog voor detail vervaardigde, en zijn voltijdse aanstelling als professor aan de California State University (1966-1997) hem behoorlijk bezig hield, produceerde Ramos waarschijnlijk minder dan 1.000 werken gedurende zijn leven. Bijgevolg kon zijn werk niet in dezelfde mate worden verzameld door kunstliefhebbers, galeriehouders, musea en mecenassen.

Koop kunstwerken van Mel Ramos

Originele werken van Mel Ramos zijn duur en moeilijk te verkrijgen (zie het veilingrecord bij Sotheby's hierboven).

gelimiteerde oplages van kleurenlithografieën van Mel Ramos tegen betaalbare prijzen vinden

Nog meer motieven vind je in de volgende galerijen:

• Zimmermann & Heitmann
• Pop Art Shop (een merk van DavisKlemmGallery GmbH & Co. KG)
• Kaschenbach Galerij
• VAN HAM
• QUITTENBAUM Kunstveilingen

En hier is de link naar de officiële website van Mel Ramos met een overzicht van zijn biografie, werken en tentoonstellingen.

Wat overblijft…

Mel Ramos overleed in oktober 2018 in zijn geboorteplaats Oakland op 83-jarige leeftijd. Volgens zijn dochter en studiomanager Rochelle Leininger was de doodsoorzaak hartfalen.

Naast zijn dochter, zijn vrouw Leta en zijn zoon Skot, laat hij bijna 1000 schilderijen en tekeningen na als nalatenschap voor het nageslacht. Zijn brutale, kleurrijke en soms absurde werken zullen blijven amuseren, vermaken en tot nadenken stemmen.

Als een van de pioniers speelde hij een cruciale rol in het feit dat popart decennialang zo fascinerend en inspirerend voor ons is geweest. Tegelijkertijd heeft zijn lesgeven aan de California State University gedurende meer dan 30 jaar ongetwijfeld een aanzienlijke invloed gehad op en talloze jonge kunstenaars gevormd in hun ontwikkeling en creatieve proces.

Zijn bijdrage aan de kunstwereld kan niet genoeg benadrukt worden.

De volgende verklaring van zijn voormalige galeriehouder Martin Muller aan de San Francisco Chronicle is een passend overlijdensbericht uit de gelederen van zijn tijdgenoten:

Ramos was een opmerkelijk persoon, kunstenaar en docent. Te midden van talloze politieke en maatschappelijke stromingen en veranderingen in de kunstwereld bleef hij altijd gefocust op het creatieve proces van het schilderen, met passie, toewijding en discipline