Tussen oorsprong en expressiviteit: de terugkeer van sterke culturele symbolen in de kunstwereld

Wie de afgelopen jaren tentoonstellingen, biennales, off-spaces of zelfs sociale media heeft bekeken, zal snel een terugkerend motief herkennen: kunstenaars gebruiken steeds vaker krachtige symbolen om complexe vraagstukken over verbondenheid, macht en identiteit zichtbaar te maken.

Een ogenschijnlijk eenvoudig stuk stof – vaak rechthoekig, duidelijk ontworpen en zeer zichtbaar – wordt een podium waarop verhalen over migratie, koloniale geschiedenis, verzet of persoonlijke biografieën worden verteld. Precies hier begint de vraag. Waarom gebruiken kunstenaars steeds vaker vlaggen als middel om identiteit en cultuur uit te drukken? En waarom wint dit formaat aan relevantie in een tijdperk van hybride identiteiten en wereldwijde crises? In plaats van louter nationale verbondenheid aan te duiden, worden deze symbolen getransformeerd tot veelzijdige betekenisruimtes waar tegenstrijdigheden, breuken en hoop elkaar overlappen.

Tegelijkertijd ontstaat er rondom deze symbolische vormen een nieuwe materiële cultuur: ontwerpen worden in de studio gecreëerd, digitaal ontwikkeld, grafisch verfijnd en uiteindelijk vertaald naar hoogwaardig textiel. Individuele ontwerpen, kleine oplages en aangepaste formaten kunnen bijvoorbeeld worden gerealiseerd via gespecialiseerde van vlaggen die artistieke ideeën nauwkeurig op stof overbrengen en ze zo letterlijk in de openbare ruimte brengen. Dit resulteert in objecten die tegelijkertijd kunstwerken, statements, alledaagse voorwerpen en documenten van sociale onderhandelingsprocessen zijn.

De kern van het fenomeen ligt in deze spanning tussen persoonlijke verhalen en collectieve symboliek, en zal hieronder vanuit historisch, esthetisch, politiek en productietechnisch perspectief worden onderzocht.

Historische wortels: Hoe symbolen de collectieve identiteit vormgaven

Voordat de hedendaagse kunst symbolen deconstrueert, vervormt of herstructureert, is het de moeite waard om terug te kijken: in veel culturen banieren, wapenschilden, vlaggen en soortgelijke symbolen al eeuwenlang dragers van collectieve identiteit . Ze markeerden de verbondenheid met heersende huizen, stadsstaten, religieuze groepen of militaire eenheden en maakten hiërarchieën in de ware zin van het woord zichtbaar.

In een Europese context vertegenwoordigen heraldische wapenschilden genealogische continuïteit, terwijl in andere regio's vlaggen werden geïntegreerd in rituelen, processies en festivals, waardoor een nauwe band ontstond tussen gemeenschap, territorium en symbool. Deze geschiedenis blijft de intuïtieve opvatting vormgeven dat bepaalde kleuren, vormen en symbolen meer zijn dan louter decoratie – ze belichamen machtsverhoudingen, grenzen en collectieve herinneringen.

Met de opkomst van moderne natiestaten kreeg deze symboliek een nieuwe dimensie. Nationale vlaggen werden emotioneel geladen symbolen, die zowel patriottische gevoelens als radicale kritiek opriepen. Revoluties, onafhankelijkheidsbewegingen en bevrijdingsstrijden gebruikten herontworpen vlaggen om afstand te nemen van koloniale en autoritaire regimes.

Vooral in postkoloniale contexten is duidelijk geworden dat het creatieve potentieel van symbolen altijd ook een politiek terrein is. Degenen die ze creëren, bepalen mede hoe een collectief zich intern en extern presenteert. Wanneer hedendaagse kunst deze traditie oppakt, citeert ze daarom niet alleen historische vormen, maar ook de lange, vaak conflictueuze strijd om de macht over betekenis en interpretatie die in deze motieven besloten ligt.

Hedendaagse kunstpraktijk: individuele verhalen op stof en in de ruimte

In deze situatie gebruiken kunstenaars symbolische vormen die doen denken aan klassieke vlaggen om verhalen te vertellen over individuele levenspaden:

Verhalen over migratie, perspectieven vanuit de diaspora, queer-identiteiten of ervaringen met racisme en klassenverschillen worden op stof vastgelegd door middel van kleuren, vormen en grafische symbolen

Uit het gestandaardiseerde nationale embleem ontstaat een soort persoonlijke of collectieve biografie in de vorm van een banier, die in tentoonstellingsruimtes hangt, door het stadslandschap wordt gedragen of in performances . Juist omdat het formaat zo vertrouwd is, is de verstoring des te opvallender wanneer bijvoorbeeld de nationale kleuren worden gebroken, omgekeerd of gecombineerd met onverwachte symbolen.

De artistieke praktijk varieert van puur grafische werken tot hybride installaties waarin stoffen panelen, video, geluid en performance met elkaar verweven zijn. Vlagachtige objecten kunnen in rijen worden geplaatst of over de grond worden uitgespreid. Ze kunnen ook over lichamen worden gedrapeerd of op ongebruikelijke locaties worden bevestigd, zoals binnenplaatsen, daken of plekken waar normaal gesproken geen officiële symbolen te zien zouden zijn.

Deze verschuiving in perspectief verandert de focus: het gaat minder om de representatie van een staat en meer om wie er vertegenwoordigd wordt en welke ervaringen weerspiegeld worden in de canon van collectieve beelden. In die zin kunnen veel projecten worden geïnterpreteerd als pogingen om lacunes te identificeren. Deze lacunes moeten worden opgevuld met nieuwe, zelfgekozen symbolen, die niet langer van bovenaf worden opgelegd, maar ontworpen door degenen die er direct door worden geraakt.

In de curatoriële praktijk valt op dat deze werken vaak in bredere thematische contexten worden getoond: tentoonstellingen over onderwerpen zoals 'Grenzen , 'Diaspora , 'Queerness , 'Postkolonialisme' of 'Klimaatactivisme' gebruiken vlagachtige objecten om discoursen ruimtelijk tastbaar te maken. Bezoekers kunnen daar niet alleen esthetisch reageren, maar ook fysiek met de werken in interactie treden. Ze kunnen bijvoorbeeld langs lange rijen spandoeken lopen, onder stoffen panelen doorlopen of interactie hebben met installatie-elementen.

Dergelijke projecten gaan vaak gepaard met outreach-activiteiten zoals workshops, discussies of gezamenlijke creatieve processen waarin mensen hun eigen symboliek ontwikkelen. Dit laat zien dat hedendaagse kunst niet alleen voltooide werken produceert, maar ook collectieve processen initieert waarin identiteit en cultuur voortdurend opnieuw worden gedefinieerd.

Drie internationale kunstenaars die textiel en de vlag als medium gebruiken om identiteit, migratie en verbondenheid opnieuw te definiëren

Ze transformeren allemaal de stof – van oudsher een drager van wapenschilden en nationale kleuren – tot een ‘archief van aanraking’ dat persoonlijke en politieke verhalen bewaart.

Yinka Shonibare CBE (Groot-Brittannië / Nigeria)

Hoofdthema's: Postkolonialisme, klassenkwesties, de constructie van 'authenticiteit'.

Yinka Shonibare is wellicht de meest centrale figuur als het gaat om de deconstructie van nationale identiteit door middel van textiel. Hij gebruikt geen klassieke vlaggen, maar vervangt hun functie door een specifiek grafisch symbool: de "Dutch Wax"-stof.

De grafische code: Shonibare gebruikt kleurrijke, ogenschijnlijk "Afrikaanse" batikstoffen. Het addertje onder het gras: deze stoffen zijn een product van koloniale handelsroutes – oorspronkelijk ontwikkeld in Indonesië, geïndustrialiseerd door de Nederlanders en vervolgens op de markt gebracht in West-Afrika. De stof zelf is een leugen wat betreft oorsprong en authenticiteit.

Artistieke praktijk: Hij creëert sculpturen, zeilen en installaties (zoals The Nelson Ship in a Bottle ) waarin deze stoffen wapperen als vlaggen van een hybride natie. Hij kaart klassisme en racisme aan door Victoriaanse aristocraten in deze stoffen te kleden of ze te gebruiken als zeilen voor de schepen van ontdekkingsreizigers.

De boodschap: identiteit is nooit puur; het is een complex web van wereldwijde handel, macht en toe-eigening.

Sara Rahbar (VS / Iran)

Kernthema's: Gedwongen migratie, het trauma van ballingschap, geopolitieke spanningen.

Sara Rahbar, die als kind vóór de revolutie vanuit Iran naar de VS vluchtte, werkt rechtstreeks met de fysieke vorm van de vlag. Haar Vlaggenserie (2005-2019) is een monumentaal werk van diasporische kunst.

De grafische code: deze gebruikt de Amerikaanse vlag (Stars and Stripes) als letterlijke basis en "besmet" of vult deze aan met textiel uit het Midden-Oosten, traditioneel borduurwerk, maar ook met militaire riemen en pijnlijke objecten.

Artistieke praktijk: Haar vlaggen hangen aan de muur als zware, beladen huiden. Het zijn collages van fragmentatie. De strakke lijnen van de Amerikaanse vlag worden onderbroken door organische, chaotische of handgemaakte elementen uit het 'Oosten'.

De boodschap: hier wordt het migratieverhaal niet verteld als een succesvol integratieverhaal, maar als een pijnlijke kloof. De vlag wordt een slagveld waar het verlangen naar erbij horen botst met de realiteit van uitsluiting.

Jeffrey Gibson (VS / Choctaw-Cherokee)

Hoofdthema's: Queer-identiteit, inheemse geschiedenis, intersectionaliteit.

Jeffrey Gibson (de Amerikaanse vertegenwoordiger op de Biënnale van Venetië 2024) combineert de beeldtaal van inheemse volkeren van Noord-Amerika met de esthetiek van queerclubs en politiek protest.

De grafische code: Gibson gebruikt geometrische abstracties die doen denken aan traditionele Cherokee-weefpatronen of parfleche-schilderkunst, en combineert deze met neonkleuren, franjes en kralenwerk. Hij integreert vaak fragmenten van songteksten uit popliedjes of activistische teksten als grafische slogans.

Artistieke praktijk: Zijn werken hangen vaak als enorme, vlagachtige wandtapijten of staan ​​in de ruimte als sculpturale kledingstukken. Ze doen denken aan de kleding van powwows, maar ook aan de regenboogvlag. Daarmee creëert hij veilige ruimtes voor mensen die gemarginaliseerd worden door racisme en homofobie.

De boodschap: Zichtbaarheid is overleven . Zijn "vlaggen" vieren diversiteit en eisen luid en duidelijk ruimte op voor een identiteit die zowel inheems als queer is en niet hoeft te kiezen tussen traditie en moderniteit.

Tussen protest en erbij horen: politieke boodschappen en culturele zelfbevestiging

Weinig andere symbolische vormen zijn zo nauw verbonden met politieke bewegingen als de vlag, en juist daar begint vaak het artistieke werk. Wanneer kunstenaars vlaggen gebruiken bij demonstraties, performances of interventies in de openbare ruimte, versmelten artistieke praktijk en activistische strategieën. De bekende beelden van protestmarsen vol spandoeken die bijvoorbeeld klimaatgerechtigheid, feministische idealen of antiracistische strijd vertegenwoordigen, zijn allang onderdeel geworden van een collectief visueel geheugen. Dit geheugen wordt vervolgens in stand gehouden door de media, sociale media en culturele instellingen.

Kunstprojecten nemen deze beeldtaal over, overdrijven haar, ondermijnen haar op ironische wijze of radicaliseren haar door onverwachte iconografische breuken. Daarbij worden de bekende codes van de protestesthetiek zelf onderwerp van reflectie: wie mag voor wie spreken, welke symbolen worden opgenomen en welke verhalen blijven onzichtbaar?

Groepen waarvan de stemmen historisch gezien gemarginaliseerd zijn, gebruiken vaak hun eigen symbolen om zichtbaarheid af te dwingen en culturele zelfbevestiging te beoefenen. Vlagachtige vormen, die bijvoorbeeld queer-, inheemse, migranten- of antikoloniale perspectieven vertegenwoordigen, worden in het openbaar getoond en vormen een tegenhanger van traditionele, veelal op natiestaten gebaseerde symboliek. Het gaat hierbij niet alleen om het visualiseren van eisen, maar ook om de ervaring van het samenkomen onder een gedeeld symbool, het herkennen van zichzelf daarin en het ervaren van kracht.

De emotionele dimensie is immens: iedereen die op straat, voor een parlement of op een plein staat, omringd door symbolen die hun eigen geleefde realiteit serieus nemen, ervaart een gevoel van verbondenheid dat veel verder gaat dan abstracte politieke debatten.

Tegelijkertijd weerspiegelt kunst ook de gevaren die verbonden zijn aan krachtige symbolen. Nationalistische, uitsluitende of autoritaire bewegingen gebruiken vlaggen en soortgelijke symbolen om grenzen te trekken, oppositie te markeren en vijandbeelden te ensceneren. Veel artistieke projecten gaan in op deze toe-eigening door problematische symbolen te vervormen, te fragmenteren of over te brengen naar geheel andere contexten. Dit resulteert in werken waarin vertrouwde kleuren en patronen herkenbaar blijven, maar hun oorspronkelijke betekenis verliezen.

Kunst maakt zichtbaar dat symbolen geen vaste betekenissen hebben, maar politiek betwiste terreinen zijn. In dit opzicht roept de vraag waarom kunstenaars steeds vaker vlaggen gebruiken als middel om identiteit en cultuur uit te het volgende op: het leidt altijd tot een onderzoek naar de verantwoordelijkheid die gepaard gaat met het werken met krachtige symbolen.

In dit spanningsveld vervullen vlagachtige symbolen minstens drie functies: ze bundelen emoties, markeren verbondenheid en creëren visuele ankerpunten waar discussies over macht, rechtvaardigheid en toekomstperspectieven kunnen aanslaan zonder te verdwalen in abstracte formules

Materialen, ontwerp en productie: van studio tot gespecialiseerde fabriek

Het artistieke werk met symbolen eindigt niet bij het ontwerp op papier of in een grafisch programma. Cruciaal is hoe ideeën vertaald kunnen worden naar materiaal dat bestand is tegen winderige buitenruimtes, neutrale witte kubussen of geïmproviseerde, onconventionele omgevingen. De kwaliteit van de stof, de weefwijze, de naden, het drukproces , de lichtechtheid en de gekozen afmetingen hebben een directe invloed op hoe een werk wordt ervaren.

Dunne, transparante materialen kunnen fragiliteit en kwetsbaarheid benadrukken, terwijl zware, robuuste textielsoorten stabiliteit en duurzaamheid uitstralen. Metallic folies, reflecterende oppervlakken of meerlaagse toepassingen creëren extra lagen die er afhankelijk van het licht anders uitzien en verdere interpretatiemogelijkheden bieden. Een grafisch idee wordt zo een veelzijdig object dat interactie aangaat met ruimte, wind, lichamen en blikken.

In de praktijk van artistieke productie spelen samenwerkingen met gespecialiseerde ateliers, textieldrukkers en fabrikanten een steeds belangrijkere rol. Veel kunstenaars beschikken niet over de technische infrastructuur om zelf grote, museumwaardige banners te produceren. Platforms en aanbieders zoals pheno-flags brengen individuele ontwerpen nauwkeurig over op textiel, waardoor aangepaste formaten, kleine oplages, speciale kleuren en diverse afwerkingsmogelijkheden mogelijk zijn.

Dit vergroot de mogelijkheden met een beperkt budget: van individuele, handgenummerde kunstwerken tot series voor gemeenschapsprojecten, festivals of complete tentoonstellingsontwerpen. De productie wordt zo een samenwerkingsproces waarin technische expertise en artistieke intentie nauw op elkaar zijn afgestemd.

Een tabeloverzicht illustreert hoe verschillend de contexten zijn waarin vlagachtige objecten tegenwoordig worden gebruikt, en welk effect ze kunnen hebben vraagstukken van identiteit

context	Artistiek gebruik	Impact op identiteit en cultuur
Politieke demonstratie	Grootformaat banners, duidelijke boodschappen, krachtige kleuren	Zichtbaarheid van zorgen, collectieve zelfredzaamheid
Museum / Galerij	Installaties met ophangingen, vervormde of gefragmenteerde vormen	Reflectie op geschiedenis, machtsverhoudingen en aanspraken op interpretatie
Gemeenschapsprojecten	Co-creatief ontwerpen met lokale groepen	Het versterken van lokale verhalen, het hergebruik van symbolen
Festivals / Stedelijke ruimte	Tijdelijk gebruik van pleinen, gevels en bruggen	Tijdelijke hercodering van de openbare ruimte, uitnodiging tot dialoog
Digitale / hybride formaten	Een combinatie van fysieke banners met projecties en augmented reality (AR)	Uitbreiding van identiteitsdiscoursen naar virtuele en mondiale ruimtes

Dergelijke combinaties maken duidelijk dat productie niet louter om technische uitvoering draait. Elke materiaalkeuze, elke zoom en elk oogje draagt ​​bij aan de betekenis: als een spandoek jarenlang bestand is tegen wind en weer, draagt ​​het een boodschap van duurzaamheid en standvastigheid uit. Als er bewust gekozen wordt voor een kwetsbaar materiaal dat verbleekt, rafelt of uiteenvalt, wordt vergankelijkheid onderdeel van het concept.

De vraag of een werk wordt opgevat als een uniek stuk, in een beperkte oplage, of als een object dat vrij reproduceerbaar is, raakt direct aan economische en institutionele omstandigheden. Collecties, musea en particuliere kopers reageren anders op een zeldzaam, uniek stuk dan op een serie die mogelijk door vele handen circuleert. Zo raakt het creatieve veld opnieuw verbonden met vraagstukken van macht en eigendom, die stevig verankerd zijn in de geschiedenis van krachtige symbolen.

Welke rol zullen krachtige symbolen spelen in de kunst van de toekomst?

Kijkend naar de nabije toekomst, zijn er veel aanwijzingen dat vlagachtige symbolen nog belangrijker zullen worden als artistiek expressiemiddel. Politieke polarisatie, de klimaatcrisis, toenemende migratie, digitale netwerken en het parallel bestaan ​​van tegenstrijdige realiteiten creëren een enorme behoefte aan beelden die complexe relaties op een leesbare maar veelzijdige manier samenvatten.

Symbolen die doen denken aan klassieke vlaggen vervullen precies deze functie: ze zijn van verre herkenbaar, brengen emotie over en bieden tegelijkertijd ruimte voor artistieke differentiatie. Vooral in een tijdperk waarin algoritmes een overvloed aan beelden produceren, kunnen sterke, heldere vormen visuele ankers worden waarrond de aandacht wordt gericht en discussies zich ontwikkelen.

Dit vergroot ook de verantwoordelijkheid van de kunst. Iedereen die werkt met symbolen die historisch beladen of politiek controversieel zijn, moet zich bewust zijn van de implicaties. Projecten die de vraag onderzoeken waarom kunstenaars steeds vaker vlaggen gebruiken als middel om identiteit en cultuur uit te drukken, zullen in de toekomst steeds meer reflecteren op de omstandigheden waaronder deze vlaggen circuleren: welke beelden gaan viraal, welke blijven gevangen binnen het institutionele kader van de kunstwereld en welke worden toegeëigend door commerciële of politieke actoren?

Tegelijkertijd openen nieuwe technologische ontwikkelingen – van augmented reality en generatieve beeldsystemen tot duurzame textielinnovaties – nieuwe mogelijkheden voor experimenten. De kunst zal waarschijnlijk nog meer hybride vormen voortbrengen waarin fysieke spandoeken, digitale lagen en performatieve praktijken met elkaar verweven zijn.

De interesse in symbolen is geen nostalgische terugkeer naar vroegere vormen, maar een reactie op het heden. In een wereld waarin identiteit niet langer wordt begrepen als een rigide categorie, maar als een proces van onderhandeling, worden symbolen beweeglijke podia voor deze onderhandeling. Ze kunnen kwetsen of versterken, uitsluiten of uitnodigen, verharden of openen.

Juist daarom is het cruciaal dat de kunstpraktijk zich bewust is van deze spanning en ruimtes creëert waarin symbolen niet louter worden gereproduceerd, maar kritisch worden onderzocht en opnieuw worden uitgevonden. In die zin zijn vlagachtige kunstwerken minder antwoorden dan vragen – vragen over wie "wij" eigenlijk zijn, wie ooit onder een gemeenschappelijk symbool zou kunnen staan ​​en wie in de toekomst mag meebepalen hoe deze symbolen eruitzien.