Ivo Krys – Over de expressie van levendigheid – Gunter Langer tussen momenten, bewegingen en lijnvoering

Schrijven over levende kunstenaars is altijd een lonende bezigheid. Als auteur hoef je niet te speculeren over of hij of zij dit of dat wist om inspiratie op te doen; persoonlijke interviews bieden juist een schat aan informatie over hun werkmethoden en denkprocessen. Kunstenaar en auteur werken samen aan een tekst.

In het volgende gedeelte wordt de artistieke verkenning van lichaam en beweging door de kunstenaar Gunter Langer . Hij werd geboren in 1950 en heeft een omvangrijk oeuvre op dit gebied opgebouwd.

Of de schilderijen van Gunter Langer nu roerloos aan de muur hangen of zijn sculpturen op sokkels staan, de motieven bezitten niettemin een element van beweging.

Hoewel de beweging in het beeld – door het medium – bevroren lijkt, oogt de figuur zelf helemaal niet stijf, maar nodigt ons juist uit om de beweging tot het einde te overdenken, of misschien zelfs het begin ervan te verbeelden.

Zo zet de figuur iets in beweging in ons – ze activeert ons. Dit opwindende effect is onmiskenbaar aanwezig in de benadering van de kunstenaar, die er – in het ergste geval – niet in geïnteresseerd is om liefdeloos ingestudeerde en bewegingloze poses af te beelden die, in hun stilte, wachten om hopelijk kunstzinnig in scène gezet te worden.

Langer is geïnteresseerd in het tussengebied, dat wil zeggen het moment tussen de ontluikende en bevroren beweging – tussen nog-niet-zijn en voltooiing.

Hierin schuilt de expressie van vitaliteit, hetgeen het moment werkelijk levendig maakt. Het menselijk lichaam, met zijn talloze bewegingsmogelijkheden, is daarom van bijzonder belang voor Langer.

Het menselijk lichaam biedt niet alleen de mogelijkheid om bewegingen te observeren. Juist de aard van de beweging, de manier waarop een individu zich in bepaalde situaties beweegt, onthult zijn of haar aanwezigheid.

Langer spoort deze aanwezigheid doelbewust op en beschrijft haar met behulp van zijn artistieke vertaling.

Korte bewegingsmomenten

Dit zijn interactieve, vluchtige momenten tussen kunstenaar en model – zijn inspiratie – die telkens op hun hoogtepunt moeten verdwijnen om opnieuw geboren te worden, waardoor de beweging haar vitaliteit ten volle kan uitdrukken. Ondanks de bewuste herhalingen zijn het altijd zeldzame momenten, die elke keer uniek zijn.

Alleen een diepgaande beleving van deze vitaliteit, een steeds verfijnder inzicht in deze momenten, maakt een succesvolle vertaling mogelijk in een kunstwerk dat een deel van deze vitaliteit omvat. Uiteindelijk, zoals de filosoof Markus Gabriel zou zeggen, ligt daarin de kracht van de kunst.

Volgens Langer moet de strak ingestudeerde pose naar de achtergrond verdwijnen en plaatsmaken voor het levendige, spontane moment dat de aanwezigheid van het model zijn unieke expressie geeft; je zou ook kunnen zeggen: dat is wat in eerste instantie de verschillende karaktertrekken van het model vormgeeft en onthult.

Deze onthulling wordt duidelijk wanneer men Langers benadering van het maken van kunstwerken van dichterbij bekijkt. Langer legt deze vluchtige momenten vast met een camera. De korte sluitertijd van de camera maakt zichtbaar wat normaal gesproken aan het blote oog ontsnapt: korte momenten waarop het model onmerkbaar de sluier optilt en zijn of haar ongedwongen karakter onthult, voordat het zich weer achter een 'bekwame' pose verschuilt.

Technische hulpmiddelen zijn altijd een verlengstuk geweest van de visie van de kunstenaar. In dit geval gebruikt Langer een camera om meerdere foto's per seconde te maken, waardoor hij de tijd te slim af is. Het verkort de observatieduur; het stelt hem in staat precies te zien wat voor hem belangrijk is.

De foto is slechts de eerste stap, een schets. Langer, een gepassioneerd schilder en tekenaar, gebruikt zijn fotografische schets om te voorkomen dat het model verstijft, wat uiteindelijk zou gebeuren als hij het model recht voor zich zou tekenen. Uit eigen ervaring weet hij dat dit te lang duurt en elke spontaniteit in de beweging tenietdoet.

De technische hulpmiddelen verkorten de tijd. Samen met de modellen beoordeelt Langer de fotoschetsen en werkt hij, indien nodig, met hen samen om de bewegingen te verbeteren. Uit de talloze fotoschetsen worden uiteindelijk alleen die geselecteerd waarin de expressie van het model, hun beweging en de uniekheid van het moment een harmonieus geheel vormen.

Actie is vertaling en vertaling is actie

Gebaseerd op de fotografische schets – die slechts als richtlijn dient – ​​vindt de vertaling naar een ander medium plaats in de studio, waardoor nieuwe mogelijkheden voor Langer ontstaan. De vertaling – van het ene medium naar het andere – vertegenwoordigt in feite het artistieke proces zelf: observatie wordt omgezet in internalisatie, en deze internalisatie in expressie.

Zichtbaar en onzichtbaar, actief en passief; een samenspel van tegenstellingen die, door voortdurende transformatie in de ander, steeds opnieuw in hun tegenhanger verschijnen. Dit samenspel tussen zichtbaar en onzichtbaar, passief en actief handelen manifesteert zich in Langers werk vooral in zijn lijnvoering. Het is de uiteindelijke artistieke expressie die, in andere media, verdere artistieke expressie mogelijk maakt.

Langers passie ligt in het met de hand tekenen van lijnen op papier. Het internaliseren van observatie – en het daaruit voortvloeiende mentale beeld – is cruciaal om de lijn vrij te laten vloeien, waardoor hele delen van het motief uit één enkele beweging ontstaan. Stijf kopiëren is daarom uitgesloten: Langer is er niet op uit om simpelweg een grafische kopie van het model te maken; het model dient immers slechts als leidraad voor het mentale beeld.

Het gemak schuilt in het internaliseren van de lijnen, in het er niet te veel over nadenken, waardoor hun spontaniteit en hun inherente losheid en levendigheid behouden blijven – in wezen de vrijheid die de lijn zelf claimt. In zijn streven om een ​​beeld te creëren, gaat Langers lijntekening ook over het direct vergelijken van zijn vertaalpoging met de vraag of deze – door zijn geconcentreerde observatie – in de tekening is geslaagd, of dat zijn hand de weg op het papier is kwijtgeraakt.

Tekenen biedt de mogelijkheid om vooropgezette ideeën of leidende principes te verminderen, gedetailleerde observaties te benadrukken en informatie selectief uit te breiden, weg te laten en/of te vervormen.

De kwaliteit van de vertaling door de kunstenaar blijkt uit het behoud van de levendigheid van de beweging, de expressie en de inherente kenmerken van het model in het kunstwerk, waarbij deze slechts een nieuwe vorm krijgen, wat door de vertaling sowieso niet te vermijden was.

Langers fotografische schets doet in geen enkel opzicht onder voor een klassiek getekende schets; ook deze dient slechts om informatie vast te leggen en deze vervolgens in een compositie te vertalen. De aanpak om tot een compositie te komen, hangt af van een model of een leidend beeld.

Als tweedimensionaal beeld is de fotografische schets al een verkleining van het origineel. Langer ontleent zijn begrip van de diepte van de lichamen aan de klassieke modeltekening.

Afhankelijk van de omstandigheden gebruikt Langer daarom beide benaderingen, wat zijn kijk op het beeld beïnvloedt wat betreft nabijheid en afstand. Deze relatie tot het model – of het nu als model of als leidraad dient – ​​bepaalt ook zijn compositie.

De ervaring die wordt opgedaan met pen en papier, maar ook met verf of klei, vormt en verruimt de compositiemogelijkheden bij het verkennen van beweging als artistieke taak en laat een eigen, unieke stempel achter op het wezen van de kunstenaar.

In de stroom van ervaring

De creatieve verkenning van uiteenlopende taken is bijzonder aantrekkelijk omdat het ervaringen van het bestaan ​​op verschillende niveaus mogelijk maakt. Voor Langer is de ervaring die – onder ideale omstandigheden – ontstaat in de stroom van lijnen niettemin een flow-ervaring.

Tijdens het aanpakken van een creatieve taak ontstaat er een evenwicht tussen de maker, diens concentratie en diens bewustzijn van de taak. Dit evenwicht leidt tot een toenemende complexiteit en begrip tijdens de uitvoering van de activiteit, waardoor een eigen – in dit geval artistiek – systeem ontstaat.

Zoals psycholoog Mihály Csíkszentmihályi duidelijk aantoont, maakt dit evenwicht een flow-ervaring mogelijk door een optimale middenweg te vinden tussen over- en onderuitgedaagd worden door de taak. Langers zelfvertrouwen om zijn visie zo consistent na te streven, komt voort uit talloze flow-ervaringen die zijn bestaan ​​als kunstenaar diepgaand hebben gevormd.

Voor Langer zijn de processen van observeren, internaliseren en creëren onmisbaar in zijn dagelijkse praktijk. Deze processen stellen Langer in staat de vitaliteit van zijn artistieke bestaan ​​te ervaren, wat zich weerspiegelt in zijn werk, en door middel van dagelijkse oefening verbindt hij zich met de wereld en vice versa.

De drang om oplossingen voor zijn taken te vinden is daarom enorm. Deze ervaringen van het zijn, opgedaan door het werken met het materiaal, vormen Langers artistieke verkenning van zijn omgeving en zijn poging om deze vorm te geven.

De convergentie van processen als representatie

In deze conflicten versmelt de buitenwereld met Langers innerlijke beleving, die door emotionele beroering tot uiting komt in het artistieke werk. Dit werk verschijnt als een beeld in de wereld en communiceert ermee in zijn vitaliteit. Het beeld als kunstwerk visualiseert de vluchtige, zichtbare en onzichtbare – fysieke en mentale – bewegingen van het artistieke proces.

De handeling van de kunstenaar blijft zichtbaar, maar is gecodeerd in het beeld, waarin alle vertaalprocessen en de emotionele toestand van de kunstenaar zijn verankerd.

In het werk van Langer definieert de lijn een pad of een stroom. Ze vangt de blik, die, nu ze de lijn volgt, niet langer vrij over het papier kan bewegen, aangezien de lijn bij haar ontstaan ​​alle vrijheid voor zichzelf heeft opgeëist. We zijn afhankelijk van het volgen van haar richting om te proberen de beweging – niet alleen die van het onderwerp, maar ook van de kunstenaar – als geheel te begrijpen.

De lijn, als representatie van al deze bewegingen, dringt door tot onze verbeelding en symboliseert gedachten over beperkingen en vrijheid. Zo is het kunstwerk, in dit samenspel van tegenstellingen, niet alleen een ervaring van het zijn voor de kunstenaar, maar ook voor ons, die getuige zijn van de voorstellingen.