Maurits Cornelis Escher, ofwel: Het is allemaal een kwestie van perspectief

Hebben mannen werkelijk een beter ruimtelijk inzicht dan vrouwen?

Hebben mannen een beter ruimtelijk inzicht dan vrouwen? Dat zou inderdaad het geval kunnen zijn, maar afhankelijk van hoe men ruimtelijk inzicht precies definieert en hoe het bestaan ​​ervan wordt getest, zullen de resultaten waarschijnlijk sterk uiteenlopen.

Maar zelfs als deze veronderstelling waar blijkt te zijn, betekent dit niet dat vrouwen met een gebrek aan ruimtelijk inzicht dit zonder slag of stoot hoeven te accepteren. Het vermogen om de derde dimensie waar te nemen kan getraind worden , zelfs door mensen die er totaal geen talent voor hebben, wier hersenen eerst de benodigde verbindingen helemaal opnieuw moeten opbouwen.

Dit ruimtelijk inzicht kan natuurlijk uitstekend getraind worden door kunst, met name driedimensionale kunst, of in ieder geval kunst met een beperkte mate van driedimensionaliteit. Het simpelweg bestuderen van driedimensionale kunst zou te gemakkelijk zijn; een kubus in de ruimte is er gewoon, en is altijd driedimensionaal, en onze hersenen nemen hem altijd als zodanig waar zonder speciale training.

Een weergave die alleen driedimensionaal op papier bestaat, biedt daarentegen compleet andere mogelijkheden om de corresponderende hersengebieden te stimuleren.

Kunst als hulpmiddel bij het trainen van ruimtelijk inzicht

Er zijn veel kunstwerken die onze ruimtelijke waarneming stimuleren; in wezen de werken van alle kunstenaars die de wetten van het perspectief hebben ontdekt en toegepast. Dit omvat zeker de werken van de meeste kunstenaars die sinds het begin van de Renaissance, de eerste periode van de moderne kunst, schilderijen hebben gemaakt.

In de Renaissance werd het centrale perspectief ontdekt, en met deze ontdekking 'schilder-architecten' zoals Giotto of Filippo Brunelleschi (die zelfs wordt beschouwd als de uitvinder van het perspectief) werken te creëren die de traditionele motieven van de christelijke iconografie in één ruimtelijk correcte architectonische setting afbeeldden.

Albrecht Dürer ook beroemd om zijn perspectieftekeningen; in 1525 publiceerde hij zelfs een boek met de eerste samenvatting van de wiskundig-geometrische methoden van centraal perspectief, de "Underweysung der messung mit dem zirckel un richtscheyt" , en de meeste latere kunstenaars volgden deze bevindingen.

Er zijn echter kunstenaars wier werk bijzonder geschikt is als je de ruimte, de representatie ervan en de perceptie van die representatie wilt onderzoeken. Een van hen is Maurits Cornelis Escher , die buitengewone ruimtelijke tekeningen en grafische werken maakte die vaak geestig en soms speels ironisch zijn, die de ruimte ogenschijnlijk accuraat weergeven, terwijl ze die af en toe volledig op zijn kop zetten.

Maurits Cornelis Escher is bij ons beter bekend als MC Escher , en velen zijn bekend met zijn bizarre tekeningen, die onmogelijke trappen en al even ondenkbare lichaamsdelen tonen, of dubieuze werelden boven en onder wateroppervlakken, of zelfs huizen waar de buitenkant binnen is en de binnenkant buiten.

Het bijzondere eraan is dat alles ruimtelijk is weergegeven, en wel op zo'n manier dat wat onmogelijk lijkt, er ook echt uit zou kunnen zien: de hand kan zichzelf tekenen, de ineengestrengelde knopen houden nooit op, en je kunt eindeloos rond de trap lopen zonder omhoog of omlaag te gaan.

Bij M.C. Escher is er altijd meer aan de hand dan je je kunt voorstellen, meer dan realistisch mogelijk is, maar puur vanuit een tekenperspectief ziet het er allemaal wonderbaarlijk logisch uit. Hoe dan ook, het bekijken van zijn tekeningen is zeer aangenaam en zet sterk aan tot reflectie over hoe de kunstenaar deze voorstelling heeft bereikt; wie er te lang naar kijkt, raakt al snel in een meditatieve staat.

De schilderijen van Escher fascineren ingenieurs, wiskundigen en wetenschappers, en eigenlijk iedereen die een hekel heeft aan kitscherige franjes maar wel precieze tekeningen waardeert. Eschers schilderijen passen bovendien bij elke interieurstijl en geven elke kamer een uniek karakter . En wie een schilderij van Escher aan de muur hangt, laat daarmee zien dat hij of zij reflecteert op de wereld en een gezonde dosis ironie kan behouden.

Hoe en waar optische illusies ontstaan ​​en waarvoor ze worden gebruikt, wordt uitgelegd in de volgende twee video's van prof. Bernd Lingelbach van de Hogeschool Aalen (tv-reportage van de omroep ZDFinfo):

MC Escher – een kunstenaar met een aarzelende start

M.C. Escher zelf bereikte zijn omvangrijke en verbluffende oeuvre, dat de harten van intellectuelen in de kunstwereld diep raakte, pas via een omweg: hij werd in 1898 geboren in Leeuwarden, de Nederlandse stad en het administratieve centrum van de provincie Friesland. Als jongste van vijf zonen van een hydraulisch ingenieur bleek hij een uitzonderlijk slechte leerling te zijn, hij bleef twee klassen zitten en haalde zelfs erbarmelijke cijfers voor kunst.

Zijn talent was blijkbaar nog niet erkend, en Escher beëindigde ook zijn architectuurstudie, die hij in 1919 was begonnen, na slechts een week. Gelukkig had zijn docent, Samuel Jessurun de Mesquita, tijdens die week al zijn buitengewone talent herkend, en het feit dat de Mesquita hem vervolgens privéles gaf in grafisch tekenen en technieken had een doorslaggevende invloed op Eschers ontwikkeling; de Mesquita was immers al een fervent voorstander van een flinke dosis ironie in de visuele compositie.

Het Alhambra en Arabische ornamenten

Andere elementen in Eschers schilderijen, die bekend zijn bij kenners, komen voort uit zijn studie van Arabische ornamentiek , die hij tegenkwam tijdens zijn reizen vanaf 1921, bijvoorbeeld in het Alhambra.

Het Alhambra in Granada oefende een ongekende fascinatie op hem uit. De Moorse architectuur, gekenmerkt door subtiele, geometrische patronen die zich eindeloos vermenigvuldigden, betoverde hem. Hij was met name geïnteresseerd in de unieke aspecten van de islamitische kunst.

Omdat de islam slechts beperkte figuratieve weergave toestaat, uiten ambachtslieden hun talent door middel van organische en geometrische patronen. Deze patronen worden vaak beïnvloed door astronomie en wiskunde , vakgebieden die door Arabische architecten in de 14e eeuw hoog werden gewaardeerd. Het is duidelijk dat deze invloed van grote betekenis was voor M.C. Escher.

Tijdens zijn reizen leerde Escher ook Italië kennen, dat hem zo beviel dat hij en zijn vrouw zich na hun huwelijk in 1924 in de buurt van Rome vestigden; hun eerste zoon werd geboren in 1926 en hun tweede in 1928.

In deze periode verwierf Escher ook enige erkenning; tegen 1929 had hij al vijf keer geëxposeerd, in Zwitserland en Nederland. Dit ondanks het feit dat hij zijn kenmerkende grafische stijl pas ver in de jaren dertig had ontwikkeld, toen hij voornamelijk mediterrane landschappen schilderde.

Escher ontdekt perspectief en de omkering ervan

Met de opkomst van het Italiaanse fascisme verhuisden de Eschers naar Zwitserland, en een reis, inclusief een herbezoek aan het Alhambra in 1936, zou verantwoordelijk zijn geweest voor de verandering in Eschers thematiek: hij begon zijn periode van metamorfoses , decoratieve voorstellingen met de eerste tekens en tekeningen van fantastische figuren .

In 1937 vond er opnieuw een verhuizing plaats in de buurt van Brussel, waarna experimenten met oppervlaktevullingen volgden. Vanuit Brussel verhuisde hij in 1940, kort voor de invasie door de nationaalsocialisten, naar Baarn in Nederland, waar Escher de oorlog overleefde en een groot deel van het werk van zijn leraar de Mesquita redde, die naar het concentratiekamp Auschwitz was gedeporteerd en daar vermoord.

Na de oorlog wendde Escher zich steeds meer tot de perspectieftekening en ontving hij steeds meer opdrachten. Hij verkocht veel van zijn prenten voor een goede prijs en was rond 1950 een gewilde kunstenaar in de VS.

Zijn uiteenlopende grafische werken ontstonden in deze periode; Escher was een meester in houtsnede, houtgravure en lithografie, en beheerste een breed scala aan grafische stijlen.

Onmogelijke mogelijkheden – Optische illusies als perceptueel fenomeen

Zijn werken vertoonden steeds vaker onmogelijkheden van perspectief; optische illusie als perceptueel fenomeen werd zijn handelsmerk en bezorgde hem een ​​status vergelijkbaar met die van een popster. Escher verkende ook graag fenomenen zoals Möbiusbanden of fractals, optische vervormingen en reflecties ; zo bestaat er bijvoorbeeld een zelfportret van hem als reflectie in een glazen bol.

Escher begon in de jaren 40 te experimenteren met optische illusies door figuren te ontwerpen die alleen op papier konden bestaan. Dit kwam doordat boven en beneden, voorgrond en achtergrond, en binnen en buiten niet duidelijk van elkaar te onderscheiden waren. De sleutel was dat de afgebeelde objecten op het eerste gezicht normaal leken, de compositie logisch was en het perspectief natuurlijk.

Eschers nette en heldere tekenstijl versterkte deze indruk. De realistische omgeving, zoals bergen, palmbomen, rijen huizen en achtertuinen, evenals de mensen die hij erin plaatste, droegen bij aan dit effect. Pas bij nadere beschouwing werd duidelijk dat de afbeelding onmogelijk kon kloppen. Er waren paradoxen van perspectief .

Hoewel deze figuren gemakkelijk op papier ontworpen konden worden, was het onmogelijk om ze als driedimensionale figuren in de fysieke werkelijkheid te creëren. Ze simuleerden slechts de realiteit. Uiteindelijk was het een spel met de manier waarop het menselijk brein de visuele informatie van de ogen interpreteerde.

De perceptuele psychologie herkende talloze van dergelijke "fouten". Het principe was dat het menselijk brein in de loop van een leven leert hoe lijnen op papier moeten worden gerangschikt om de indruk van driedimensionaliteit te wekken – afstanden, ruimtelijke diepte en verhoudingen. Daarom probeerde het brein ook driedimensionale objecten te construeren op basis van Eschers tekeningen, maar faalde daar steevast in. Juist dit feit vormde echter de aantrekkingskracht van het spel.

Hoewel Escher niet de eerste was die deze technieken gebruikte, perfectioneerde hij ze wel. Aanvankelijk maakte hij zijn 'onmogelijke schilderijen' voor zijn eigen vermaak. De gebouwen waren vaak gebaseerd op de Moorse architectuur van de mediterrane landen die hij als jongeman had bezocht, evenals de landschappen op de achtergrond.

Escher wordt een ster, ondanks alle kunstkritiek

Hoewel Maurits Cornelis Escher door zijn volgelingen vrijwel werd vereerd vanwege zijn optische illusies, bleef hij voor kunsthistorici altijd een probleem. Optische illusies en perspectivische onmogelijkheden zijn immers geen klassieke kunstthema's, ze passen niet in een traditionele categorie, en daarom ontkennen veel kunstcritici Escher nog steeds de status van kunstenaar .

'Het maakt niet uit ', zou Escher waarschijnlijk zeggen, en hij zou het wellicht veel interessanter hebben gevonden om door generaties wiskundigen en wetenschappers bewonderd te worden voor zijn nauwkeurige werk en zijn sensuele en vreugdevolle benadering van wiskundige onderwerpen en wetenschappelijke problemen.

MC Escher en wiskunde

Euclidische meetkunde, Riemann-oppervlakken, cilindrisch perspectief en hyperbolische afbeeldingen klinken misschien obscuur voor sommigen, maar voor M.C. Escher waren het de instrumenten van zijn artistieke werk. Als fervent aanhanger van wiskundige theorieën beschouwde hij ze als zijn vocabulaire.

De ontmoeting en vriendschap van Escher met de wiskundigen Roger Penrose en Harold Coxeter droegen aanzienlijk bij aan de ontwikkeling van zijn kennis. Dit stelde hem in staat visionaire werken te creëren die denkbeeldige wiskundige beeldprojecties vertegenwoordigden.

Tot de fascinerende werken van de kunstenaar behoren de 'onmogelijke objecten'. Door gezichtspunten te vermenigvuldigen of andere optische trucs toe te passen, creëerde hij vormen die in de echte wereld niet kunnen bestaan. De Möbiusband, een eindeloze band zonder binnen- of buitenkant, en de Neckerkubus, een ambigue tekening van de randen van een kubus, zijn slechts twee voorbeelden.

De driehoek van Penrose , genoemd naar Eschers vriend Roger Penrose, is een object dat alleen in twee dimensies kan bestaan. De illusie in de derde dimensie wordt in stand gehouden door een optische barrière.

Het werk van Escher is een uniek samenspel van wiskunde en kunst dat nog steeds fascineert en inspireert.

Tot verbazing van velen beweerde Escher zelf geen wiskundige kennis te hebben. Desondanks werd hij regelmatig uitgenodigd om wiskundige lezingen te geven; of hij deze uitnodigingen accepteerde, is onbekend. Wel is bekend dat hij talloze lezingen over zijn eigen werk gaf in heel Europa, die uitzonderlijk goed bezocht werden, niet alleen door wetenschappers, maar ook door esoterici en liefhebbers van popcultuur.

Dood en nalatenschap

De kunstenaar overleed in 1972 in Hilversum, Nederland. In 2002 opende het Escher Museum in Den Haag zijn deuren. Het museum toont zijn grafische werk, vele privé-foto's en, vooral (voor de geïnteresseerden), studies van zijn werk, die een indruk geven van hoe Escher zijn ogenschijnlijk onmogelijke geometrische vormen creëerde.

Als je nog niet zo bekend bent met MC Escher, is het zeker de moeite waard om zijn werk eens nader te bekijken, niet alleen om je ruimtelijk inzicht te trainen, maar om een ​​veel voor de hand liggendere reden: Maurits Cornelis Escher is gewoon leuk!

Beroemde werken van MC Escher

In de loop van zijn carrière creëerde M.C. Escher 448 prenten en meer dan 2000 tekeningen en schetsen. Binnen deze omvangrijke collectie hebben verschillende werken aanzienlijk bijgedragen aan zijn reputatie.

Bijzonder opmerkelijk is "Het Huis van de Trappen" – een huis dat de toeschouwer duizelig maakt door de vele perspectieven en hoeken. De architectuur van dit huis is volstrekt onmogelijk en vormt daarmee een uniek kunstwerk.

Eschers illustraties zijn niet alleen geïnspireerd door wiskundige theorieën, maar ook beïnvloed door de trompe-l'oeil- . Deze beeldtaal creëert een illusie die ontstaat in het oog van de toeschouwer.

Eschers werken overstijgen grenzen door perspectiefeffecten en het gebruik van licht en schaduw. In 'Handen' wordt de illusie voornamelijk gecreëerd door de handen die uit het kader steken, dat eerder de grenzen van het kunstwerk leek te bepalen.

Kunstcollectie van Maurits Cornelis Escher op Pinterest

Vind inspiratie en aanbevelingen voor jouw persoonlijke tuindroom in onze Pinterest-collectie

(Je moet cookies hebben geaccepteerd om het Pinterest-bord te kunnen bekijken)

Meer informatie

• mcescher.com/ (Officiële homepage van kunstenaar MC Escher)
• die-scheune.info/ (Officiële homepage van prof. Bernd Lingelbach)